De richtlijn Opvoedondersteuning beoogt bij te dragen aan bij het voorkomen, herkennen en aanpakken van opvoedvragen en -problemen binnen de JGZ. Het doel is om ouders en jeugdigen betere ondersteuning te bieden en te signaleren waar opvoedproblemen een risico kunnen vormen op kindermishandeling. 

Met deze richtlijn willen we:

• de kwaliteit van opvoedondersteuning verbeteren door adviezen te geven op basis van recente kennis.
• zorgen voor een eenduidige werkwijze, zodat alle JGZ-professionals dezelfde methoden gebruiken.
• de vaardigheden van JGZ-professionals versterken, zodat zij ouders beter kunnen helpen.
• de samenwerking met verschillende disciplines binnen de JGZ en andere betrokken partijen, zoals kinderopvang, scholen en jeugdhulpverlening verbeteren.

De adviezen in deze richtlijn zijn gebaseerd op uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek en gezamenlijke afspraken van de Clusterwerkgroep Opvoeden en Ondersteunen. Een richtlijn helpt JGZ-professionals om, samen met ouders en jeugdigen, goede beslissingen te nemen in de praktijk. De inhoud is gebaseerd op bestaande kennis uit eerdere richtlijnen, nieuw wetenschappelijk onderzoek en professionele consensus. Professionals gebruiken richtlijnen ook om hun kennis up-to-date te houden, voor opleiding en bijscholing, en en voor het opstellen van samenwerkingsafspraken en protocollen.

Voor deze richtlijn is de standaard herzieningstermijn van vijf jaar van toepassing.

Deze richtlijn bestaat uit de volgende modules:

• De ‘Kennismodule’ biedt een introductie op het onderwerp opvoedondersteuning. Aan bod komen vragen als: wat verstaan we onder opvoedvragen, opvoedproblemen en opvoedondersteuning? Wat zijn de wensen, behoeften en opvattingen van ouders over opvoeden en de ondersteuning door de JGZ? Ook wordt aandacht besteed aan diversiteitsaspecten waarmee JGZ-professionals rekening moeten houden bij opvoedvragen.
• In de module ‘Preventie en signaleren’ wordt beschreven welke (preventieve) methoden en instrumenten JGZ-professionals kunnen inzetten om opvoedvragen – en problemen te signaleren en te bespreken met ouders. Daarnaast komen preventieve methoden aan bod waarmee JGZ professionals opvoedingsvaardigheden bij ouders kunnen stimuleren.
• de module ‘Samenwerken en verwijzen’ gaat in op de samenwerking tussen JGZ-professionals en andere zorgverleners of instanties en beschrijft hoe en wanneer doorverwijzing passend is.
• De module ‘Begeleiden’ beschrijft de rol van de JGZ bij de begeleiding van ouders met (lichte) opvoedingsvragen of -problemen. Ook geeft deze module een overzicht van effectieve interventies die kunnen worden ingezet bij opvoedvragen of -problemen.

Deze richtlijn is primair bedoeld voor gebruik door JGZ-professionals: jeugdartsen, jeugdverpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en pedagogen in dienst van de JGZ en doktersassistenten. De richtlijn is niet van toepassing voor de samenwerkingspartners van de JGZ zoals huisartsen, kinderartsen, kinderopvang en scholen. Al kan de richtlijn wel duidelijkheid verschaffen voor de samenwerkingspartners.

De JGZ speelt onafhankelijk van hoe de zorg voor jeugd in een gemeente wordt ingevuld (via een wijkteam, jeugdteam, Centrum Jeugd en Gezin (CJG) of in andere vormen) altijd een belangrijke rol in de ketenzorg. Verschillende stappen die hierbij belangrijk zijn, zijn vastgelegd in deze richtlijn.

Het toepassen van deze richtlijn door JGZ-professionals komt ten goede aan (aanstaande) ouders en jeugdigen, vanaf de zwangerschap tot de leeftijd van 18 jaar. 

De JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning richt zich op het ondersteunen van ouders bij de dagelijkse opvoeding en de onderlinge relatie met hun kind. Opvoedondersteuning is gericht op de rol van de ouder. 

In tegenstelling tot richtlijnen die zich richten op (beginnende) psychosociale klachten, specifieke ontwikkelingsstoornissen of medische problematiek, biedt deze richtlijn juist brede ondersteuning bij de alledaagse opvoedpraktijk. In de richtlijn wordt met name aandacht besteed aan alledaagse opvoedvragen en het omgaan met lichte tot matige opvoedproblemen. Daarnaast vormt de richtlijn een aanvulling op de JGZ-richtlijn Kindermishandeling met speciale aandacht voor vroegsignalering en preventie. Op die manier draagt de richtlijn bij aan toegankelijke en effectieve opvoedzorg binnen de JGZ.

De richtlijn Opvoedondersteuning sluit aan bij de volgende (JGZ) richtlijnen:

• JGZ-richtlijn Ouder-kind relatie
• JGZ-richtlijn Excessief huilen
• JGZ-richtlijn Slaap
• JGZ-richtlijn Voeding en eetgedrag
• JGZ-richtlijn Taalontwikkeling
• JGZ-richtlijn Kindermishandeling
• JGZ-richtlijn ADHD

De ‘Kennismodule’ is een introductie op het onderwerp ‘Opvoedondersteuning’. De volgende vragen komen aan bod: Wat wordt verstaan onder opvoedvragen, opvoedproblemen en opvoedondersteuning? Wat zijn wensen, behoeften en opvattingen van ouders ten aanzien van opvoeden en opvoedondersteuning door de JGZ en met welke diversiteitsaspecten moeten JGZ-professionals rekening houden bij opvoedvragen? 

Wijzigingen t.o.v. de vorige richtlijn (2013)

• Er is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van nieuwe literatuur die na 2013 verschenen. Met name over de rol van factoren zoals migratieachtergrond of echtscheiding is recente literatuur verschenen.
• De nieuwe richtlijn is minder breed dan de vorige richtlijn, waarin bijv. ook de vereiste competenties van de JGZ-professionals werden besproken.
• Bij de beschrijving van de risicogroepen focussen we op onderstaande groepen (zonder uitputtend te zijn):
  • Kinderen van ouders met een psychische aandoening of verslaving;
  • Kinderen van ouders met een Licht Verstandelijke Beperking (LVB);
  • Gezinnen met een migratieachtergrond;
  • Gezinnen in armoede;
  • Gezinnen die te maken hebben met (complexe) scheiding en samengestelde gezinnen.

1. Onder ‘opvoedondersteuning’ verstaan we het bieden van steun aan ouders/verzorgers bij opvoeding en ouderschap om een optimale ontwikkeling van de kinderen te bevorderen [124]. Opvoedondersteuning is erop gericht om normale opvoedvragen en -problemen normaal te houden. Vertrouwen en een open gesprek zijn daarbij cruciaal.
    
2. Opvoedondersteuning in de JGZ heeft de volgende functies:
   • Het geven van informatie, voorlichting en advies over de ontwikkeling en opvoeding van kinderen en jongeren;
   • Het bieden van informele, sociale, praktische en instrumentele steun aan ouders bij de opvoeding;
   • Het signaleren en vroegtijdig onderkennen van opvoedproblemen en (indien nodig) verwijzen naar gespecialiseerde hulp of ondersteuning;
   • Het bevorderen van een stimulerende pedagogische en fysieke omgeving.
3. Opvoedvragen ontstaan met name bij overgangssituaties, zoals de overgang naar de basisschool of naar de pubertijd. Elke nieuwe ontwikkelingsfase vraagt van ouders dat ze zich aanpassen aan de ontwikkelopgaven van hun kind. 
    
4. Ouders hebben een voorkeur voor informele ontmoetingen en laagdrempelige uitwisselingen met deskundigen. Denk aan een inloopspreekuur of een mogelijkheid om online vragen te stellen aan JGZ professionals. 
    
5. Ouders van tieners (12-18 jaar) ontvangen doorgaans minder steun van hun informele netwerk bij opvoedproblemen in vergelijking met ouders van jongere kinderen. Ontmoetingen met andere ouders zijn in deze levensfase minder vanzelfsprekend en opvoeden wordt vaker gezien als een privézaak [35].
    
6. Voor alleenstaande ouders en ouders met een lagere sociaaleconomische positie is de drempel om aan te kloppen bij een JGZ-professional relatief hoog [35]. 
    
7. Psychische problemen bij de ouder(s) kunnen een stevige wissel trekken op het gezin en de opvoeding. Beschermende factoren zoals sociale steun, de veerkracht van kinderen en het inzetten van gerichte interventies kunnen helpen om negatieve effecten te verminderen [125];[126];[131].
    
8. In gezinnen waarin een of beide ouders een licht verstandelijke beperking (LVB) hebben, spelen vaak meerdere problemen tegelijkertijd, zoals armoede of sociale isolatie. Factoren die deze gezinnen sterker maken, zijn de aanwezigheid van een normaal begaafde ouder, steun uit het sociale netwerk, sociale vaardigheden van het kind en een goede samenwerkingsrelatie met hulpverleners [137];[139].
    
9. Het is belangrijk om het opleidingsniveau en de sociaaleconomische positie van ouders mee te wegen, naast hun migratieachtergrond. Een lage opleiding en een laag inkomen vergroten de kans op een minder goede ontwikkeling van kinderen [66].

1. Wat wordt verstaan onder opvoedvragen, opvoedproblemen en opvoedondersteuning?
2. Wat is in de literatuur relevante informatie over wensen, behoeften en opvattingen van ouders ten aanzien van opvoeden en opvoedondersteuning door de JGZ?
3. Met welke diversiteitsaspecten moeten JGZ-professionals rekening houden bij opvoedvragen, opvoedproblemen en opvoedondersteuning?
4. Wat is bekend over de gevolgen van opvoedvragen en opvoedproblemen voor kind, ouder(s) en gezin?

Opvoeden

Opvoeden is het proces waarbij ouders/verzorgers hun kind begeleiden in de ontwikkeling naar volwassenheid [61]. Dit doen ouders onder andere door:

• Het bieden van emotionele steun, bijv. door sensitief en adequaat op de behoeften van het kind te reageren,
• Het bieden van structuur, bijvoorbeeld door grenzen stellen en goed gedrag te bevorderen en ongewenst gedrag te corrigeren.
• Het overdragen van kennis en het bijbrengen van waarden en normen die belangrijk zijn voor het functioneren in de samenleving.
• Het stimuleren van de ontwikkeling van hun kind.

Het gezin is de eerste belangrijke omgeving waarin kinderen opgroeien. Ouders zijn de eerstverantwoordelijken voor de opvoeding van hun kinderen. 

Opvoedingsopgaven

De ontwikkeling van een kind brengt telkens nieuwe uitdagingen voor ouder en kind met zich mee, die voortkomen uit biologische veranderingen, motorische en cognitieve ontwikkelingen, maar ook sociale verwachtingen en (cultureel bepaalde) keuzes. Ontwikkelingspsychologen spreken van ‘ontwikkelingsopgaven’ van een kind of jongere. Het voltooien van de ontwikkelingsopgaven is belangrijk voor de psychosociale ontwikkeling van een kind. In elke ontwikkelingsfase stemmen ouders hun gedrag af op wat het kind al kan, of nog moet leren. Dat vraagt aanpassing.

Het NCJ heeft het schema ‘Ontwikkelingsaspecten en Omgevingsinteractie’ ontwikkeld. Samen met ouders, jongeren en kinderen kan de JGZ-professional terugblikken op de afgelopen periode en vooruitkijken. Door te bespreken wat er normaliter te verwachten valt, waarop de ouder kan anticiperen, draag je bij aan het normaliseren. Het schema O&O neemt de verschillende ontwikkelingsfasen als uitgangspunt. In Tabel 1 (aangepast overgenomen[61]) wordt een soortgelijk schema gepresenteerd, waarin per leeftijdsfase ontwikkelingsopgaven voor het kind benoemd worden en daaraan gekoppeld opvoedingsopgaven voor de ouders. 

Tabel 1. Ontwikkelingstaken en opvoedingsopgaven van kinderen en ouders per leeftijdsgroep [50][61]

Opvoedondersteuning

De term ‘opvoedondersteuning’ is een verzamelbegrip voor “alle preventieve activiteiten en interventies die tot doel hebben de opvoedcompetenties van ouders te vergroten en de opvoedsituatie te verbeteren” [124], pag. 7. Opvoedondersteuning in de JGZ is erop gericht om normale opvoedvragen en -problemen normaal te houden. Vertrouwen en een open gesprek met ouders en kinderen zijn daarbij cruciaal. 

Een meer praktische omschrijving van opvoedondersteuning – of kortweg ‘opvoedsteun’ – luidt: “het bieden van steun aan ouders bij opvoeding en ouderschap om een optimale ontwikkeling van de kinderen te bevorderen.” [124].  

In deze richtlijn gaat het in het bijzonder om de steun die JGZ-professionals bieden aan ouders bij de opvoeding en het ouderschap. Waar passend kan ook steun aan jongeren zelf onderdeel van de ondersteuning zijn. Uitgaande van het Basispakket JGZ worden vier functies van opvoedondersteuning onderscheiden:

• Het geven van informatie, voorlichting en advies over de ontwikkeling en opvoeding van kinderen;
• Het bieden van informele, sociale, praktische en instrumentele steun aan ouders bij de opvoeding; bijv. door middel van individuele begeleiding of door middel van groepsbijeenkomsten van een oudercursus.
• Het signaleren en vroegtijdig onderkennen van opvoedproblemen en (indien nodig) verwijzen naar gespecialiseerde hulp of ondersteuning ;
• Het bevorderen van een stimulerende pedagogische en fysieke omgeving.
   

Opvoedvragen en -problemen versus psychosociale problemen van de jeugdige 

Het is normaal dat ouders regelmatig vragen, zorgen of problemen hebben omtrent de opvoeding of ontwikkeling van hun kinderen [35]. Ongeveer drie op de tien ouders met thuiswonende kinderen tussen 0-18 jaar zegt zich zorgen te maken over de opvoeding of de ontwikkeling van hun kinderen [30]. 

Opvoedvragen kunnen ontstaan op momenten dat ouders en kinderen voor nieuwe opgaven staan: bij overgangssituaties dus, bijv. de overgang naar de basisschool. Dit zijn ook de momenten dat opvoedondersteuning belangrijk is. Soms verloopt de aanpassing aan nieuwe situaties minder soepel en hebben ouders moeite om goed in te schatten wat zij wel of niet van hun kind kunnen verwachten. Ouders zijn hierover meer onzeker bij hun eerste kind.

Opvoedvragen- en problemen kunnen ook ontstaan doordat ouders niet goed weten hoe ze met bepaald gedrag van hun kind om moeten gaan. Bijvoorbeeld:

• Ouder heeft moeite met grenzen stellen
• Er is veel strijd over eten, slapen of vrijetijdbesteding
• Kind heeft driftbuien.
• Druk gedrag
• Ouders ervaren veel stress 
   

In theorie wordt er onderscheid gemaakt tussen psychosociale problemen die met name betrekking hebben op de jeugdige zelf en opvoedproblemen die ontstaan in de interactie tussen ouders en kind/jeugdige. In de praktijk beïnvloeden beide type problemen elkaar: psychosociale problemen bij de jeugdige kunnen opvoedproblemen veroorzaken en andersom. 

Opvoedproblemen worden in eerste instantie vaak opgevat als een probleem van het kind. Ouders, leerkrachten of andere betrokkenen kunnen bijvoorbeeld signaleren dat een kind driftbuien heeft, niet luistert, zich terugtrekt of moeite heeft met sociale interacties. De focus ligt dan op het kind zelf. Wanneer een JGZ-professional het probleem verder verkent, kan echter blijken dat de interactie tussen ouder en kind een belangrijke rol speelt in het ontstaan of voortbestaan van het gedrag. Dit betekent niet dat de ouder de oorzaak is, maar wel dat de manier waarop ouders reageren en omgaan met het gedrag van het kind van invloed kan zijn [38]. Dan spreken we van een opvoedprobleem. 

Voor de JGZ-professional is het belangrijk om naar de jeugdige, de ouder-kind interactie en de bredere gezinscontext te kijken om zicht te krijgen op onderliggende risicofactoren. De JGZ-professional brengt zorgvuldig in kaart wat de zorgvraag van de ouder precies is. Zie Module Begeleiden waarin beschreven wordt hoe de behoefte van ouders aan opvoedondersteuning verkend kan worden. 

Trap van pedagogische ondersteuning

Opvoedproblemen variëren in ernst [102]; daar horen verschillende vormen van ondersteuning bij. Van der Horst en collega’s [58] noemen dit de trap van pedagogische ondersteuning. Dit model helpt JGZ-professionals om de juiste ondersteuning te bieden op basis van de ernst en aard van de problemen. JGZ-professionals bieden in de eerste plaats ondersteuning bij opvoedvragen en opvoedspanning. 

Het model onderscheid vier fasen die elk een vorm van opvoedondersteuning vragen:

• Opvoedvragen en onzekerheid: iedere ouder heeft wel eens vragen over opvoeding, voeding, slapen en de ontwikkeling van hun kind. Ouders maken zich niet per se ongerust, maar willen wel advies over hoe ze een ervaren probleem kunnen aanpakken. Door te luisteren, erkenning te geven, ouders te stimuleren hun netwerk te gebruiken en goede informatie te bieden, kan de JGZ-professional ouders effectief informeren en  vragen normaliseren.
• Opvoedingsspanning: er is langere tijd sprake van een opvoedingsprobleem waarbij ouders stress of onzekerheid ervaren over hun aanpak. Deze spanning kan worden verminderd met laagdrempelige ondersteuning en advies van de JGZ-professional of via het Centrum Jeugd en Gezin (CJG).
• Opvoedproblemen: ouders voelen zich onmachtig vanwege meer complexe problemen met betrekking tot ontwikkeling en opvoeding. Dat kan te maken hebben met een stapeling van problemen en/of de duur van de problemen. De opvoedproblemen vereisen een meer intensieve ondersteuning, zoals videointeractie-begeleiding. (Zie Module Begeleiden).
• Opvoedingsnood: de opvoedproblemen zijn zo ernstig en complex dat gespecialiseerde hulp ingezet moet worden. Er is sprake van een crisis of noodsituatie in het gezin. Doorgaans is een verwijzing naar de gespecialiseerde jeugdzorg nodig (zie Module Samenwerken en Verwijzen).
   

Welbevinden ouder

Recent is er veel aandacht voor het welzijn van de ouder: ouders zijn meer dan alleen opvoeders: ze zijn vaak ook partner, hebben familie en vrienden en al dan niet betaald werk. Al die zaken hebben veel impact op het ouderlijk welzijn. En het welbevinden speelt weer een grote rol speelt bij de opvoeding en ontwikkeling van een kind [67]. Het NJi heeft een model ontwikkeld, waarin vijf pijlers voor het welbevinden van ouders worden beschreven[124].

De vijf pijlers van welbevinden van ouders zijn:

1. Gevoelsleven en emoties: positieve en negatieve ervaringen in de ouder-kind relatie;
2. Vriendschappen en relaties: de partnerrelatie, vrienden en het hebben van sociale steun
3. Voldoening uit ouderschapservaringen: positieve en negatieve ervaringen van het ouderschap en zelfvertrouwen van de ouder
4. Perspectief, inzicht en reflectie: de betekenis van het ouderschap voor de ouder, en reflectie op eigen ouderrol
5. Persoonlijk welbevinden: de mate van welbevinden op andere belangrijke levensgebieden (dan het ouderschap).

De pijlers geven aan hoe complex het ouderschap is, en moet niet gezien worden als een soort ‘afvinklijstje’ of optelsom om welbevinden van ouders te bepalen. 

De GGD West-Brabant heeft op basis van deze vijf pijlers een gesprekstool ‘Welbevinden van Ouders & Verzorgers’ ontwikkeld voor professionals in de jeugdhulp en JGZ. Het gaat om een kaartenset met vragen die het gesprek over het welbevinden van ouders kan stimuleren. Zie ook Module Preventie en Signaleren.

Onderwerpen waarover ouders van kinderen in de leeftijd van 0-8 jaar relatief veel vragen of zorgen hebben zijn [50] 

• luisteren en gehoorzamen
• driftbuien, woede, agressie
• zindelijkheid
• slapen
• voeding 
   

Het stellen van regels, grenzen en ‘straffen en belonen’ zijn veelgenoemde thema’s waarover vragen en zorgen bestaan. Hoewel veel ouders van jonge kinderen vragen hebben over de opvoeding, heeft niet iedereen behoefte aan een deskundige advies. In een studie van het CIKEO consortium [50] heeft slechts 14% van de ondervraagde ouders behoefte aan deskundige hulp of advies bij opvoedvragen. Wat voor vragen ouders hebben en over welke onderwerp, wordt onder andere bepaald door [50]:

• De leeftijd van het kind: ouders van 0-4 jarigen hadden (in vergelijking met ouders van 4-8 jarigen) vaker vragen of zorgen over de spraak- en taalontwikkeling van hun kind, voeding, zindelijkheid en slapen. Ouders met een kind in de leeftijd van 4-8 jaar maakten zich vaker zorgen over omgaan met verandering, verdriet/ veel huilen; angst/ onzekerheid, pesten/ gepest worden en schoolprestaties.
• Het opleidingsniveau van de ouder: ouders met een hoger opleidingsniveau hadden vaker vragen of zorgen over het mediagebruik van hun kind dan ouders met een gemiddeld of lager opleidingsniveau.
• Migratieachtergrond van het gezin: ouders met een migratieachtergrond hadden vaker vragen of zorgen over de spraak- en taalontwikkeling van hun kind dan ouders zonder migratieachtergrond.

Het NJi [127] vat de tien veelvoorkomende thema’s en vragen rond opvoeden en opgroeien voor de hele leeftijdsgroep (van 0-18 jaar) als volgt samen: 

• Van bang zijn naar een angststoornis
• Van een ongezond gewicht naar overgewicht
• Van experimenteren met middelen naar misbruik
• Van lastig gedrag naar gedragsproblemen
• Van een druk kind naar ADHD
• Van spijbelen naar voortijdig schoolverlaten
• Van een pedagogische tik naar kindermishandeling
• Van een tijdelijke dip naar depressie
• Van plagen naar pesten
• Van opvoedonzekerheid naar opvoedproblemen

Er kunnen regionale verschillen bestaan tussen gemeenten in hoe deze thema’s zich manifesteren. 

Informele en formele opvoedsteun 

Ouders delen hun vragen over opvoeding en het opgroeien van hun kinderen vooral met mensen in hun informele netwerk, zoals hun eigen (schoon)ouders, familieleden, vrienden en kennissen [35]. Dit informele netwerk is niet beroepsmatig bij het gezin betrokken en biedt ouders steun in de vorm van advies, een luisterend oor en praktische hulp. Daarnaast zoeken ouders ook steun bij professionals in formele netwerken, zoals medewerkers van de kinderopvang, scholen, het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) en de JGZ. Deze professionals worden geraadpleegd bij opvoedvragen als het informele netwerk niet toereikend is. 

Tweederde van de ouders van kinderen tot en met 18 jaar maakt gebruik van informele steun [35]. Eigen (schoon)ouders zijn de belangrijkste steunpilaren voor ouders van jongere kinderen (0-4 jaar). Formele steun van de kinderopvang, school of het consultatiebureau wordt slechts door een klein percentage van de ouders geraadpleegd. De huisarts en jeugdarts worden betrokken als er zwaardere problemen spelen bij oudere kinderen [35]. Er is een groep ouders die wantrouwend blijft ten opzichte van professionele hulp, inclusief de JGZ [63]. Deze groep kenmerkt zich in de regel door een combinatie van factoren zoals een lage SES, beperkte gezondheidsvaardigheden en negatieve ervaringen met eerdere hulpverlening [30]. Daarnaast spelen culturele verschillen, taalbarrières en angst voor stigmatisering of inmenging van instanties zoals jeugdzorg een belangrijke rol. 

Enkele opvallende bevindingen van het SCP rapport over opvoedondersteuning [35]:

• Ouders die veel gebruikmaken van informele steun, kloppen eerder aan voor formele steun bij de JGZ. Dit zijn vaker hoogopgeleide ouders in tweeoudergezinnen.
• Het feit dat ouders de opvoeding zien als een privéaangelegenheid maakt hen terughoudend om hulp te vragen. Ouders spreken hun netwerk vooral aan voor praktische hulp zoals oppassen.
• Ouders van tieners tussen 12-18 jaar ontvangen minder steun van hun informele netwerk. Deze ouders hebben wel opvoedproblemen, maar ervaren schaamte en/of zien opvoedproblemen als een privéaangelegenheid. 

Als ouders de stap zetten naar een professional, dan hebben ze een voorkeur voor informele, ontmoetingen en laagdrempelige uitwisselingen met deskundigen [50]. Informele gesprekken hebben een positieve invloed op de bereidheid van ouders om hun zorgen te delen [128]. Door de informele setting voelen ouders zich veilig om open te zijn over hun opvoedvragen [130]. Informele gesprekken en ontmoetingen met JGZ- professionals, zoals een inloopspreekuur of een online contact met een jeugdverpleegkundige, sluiten hierbij goed aan. 

Voor alleenstaande ouders en ouders met een lagere sociaaleconomische positie is de drempel om aan te kloppen bij een JGZ-professional hoger dan voor ‘gemiddelde’ ouders [132]. Deze ouders ervaren vaker schaamte, wantrouwen of praktische barrières zoals tijdgebrek en financiële beperkingen [129].

Opvoeding is een proces waarin ouders en kinderen elkaar beïnvloeden in een bepaalde omgeving. Zowel ouder-, kind – als omgevingsfactoren hebben invloed op de opvoeding [91];[28]. Beschermende factoren zijn omstandigheden of eigenschappen die de kans vergroten dat kinderen zich goed ontwikkelen, ook wanneer zij opgroeien in belastende omstandigheden. Beschermende factoren kunnen dus ook een ‘bufferende’ werking hebben tegen negatieve invloeden of gebeurtenissen, zoals echtscheiding of psychische problemen bij een van de ouders. Hieronder worden enkele beschermende factoren besproken (Zie ook Infographic beschermende factoren).

Beschermende kind- en ouderfactoren 

Kinderen die een veilige en warme relatie met hun ouder/verzorger hebben, hebben een betere uitgangspositie op sociaal-emotioneel gebied en blijken beter bestand tegen stressoren (zie JGZ- richtlijn ouder-kind relatie). Daarnaast zijn vaardigheden bij het kind beschermend: kinderen die goed met gevoelens en sociale situaties kunnen omgaan, zijn beter bestand tegen stress en negatieve invloeden. Een kind dat gemotiveerd is om te leren en over goede leer- en denkvaardigheden beschikt, heeft een grotere kans op succes en zelfvertrouwen.

Ook bij de ouder is het vertrouwen in zichzelf als opvoeder beschermend: dit hangt samen met warm, consistent en responsief opvoedgedrag en fungeert als buffer tegen stress[146][147]. Ouders die vertrouwen hebben in hun opvoedvaardigheden kunnen beter stress hanteren en adequater reageren in opvoedsituaties.

Gezinsfactoren

• Gezamenlijke rituelen en routines (zoals gezamenlijk eten aan tafel of vaste bedtijdroutines) versterken de verbondenheid en voorspelbaarheid binnen gezinnen [148]. Ook het samen doorbrengen van tijd ondersteunt een veilige hechting en sociale competenties van de kinderen [152].
• Open communicatie in het gezin blijkt daarnaast van belang:  gezinnen waarin emoties en problemen bespreekbaar zijn, beschikken over cohesie en probleemoplossend vermogen [149].
• Duidelijke normen en waarden (prosociale normen) in het gezin. Een opvoedingsklimaat waarin duidelijke regels en grenzen (prosociale normen) positief worden uitgedragen en nageleefd is helpend voor kinderen. Duidelijke regels helpen kinderen om sociaal wenselijk gedrag aan te leren (Top tien positieve ontwikkeling jeugd) zijn   
• Positieve betrokkenheid van de ouder(s) bij school en interesse in het leven van het kind beschermen tegen probleemgedrag bij het kind.
• Deelname aan sport, creatieve activiteiten of jeugdclubs bevordert positieve ontwikkeling en beschermt tegen risicogedrag.

Sociale steun uit het bredere netwerk van het gezin, zoals familie, school en gemeenschap is een belangrijke beschermende factor [150]. 

• Ouders die zich gesteund voelen, kunnen beter omgaan met de uitdagingen van het ouderschap en zijn beter in staat om responsief op hun kinderen te reageren.
• Sociale steun kan ouders helpen met praktische zaken, zoals kinderopvang, advies over opvoeding, en hulp in noodsituaties (bijv. oppas). Dit kan de druk op ouders verminderen en hen in staat stellen meer tijd en aandacht aan hun kinderen te besteden.
• Ouders met een sociaal netwerk hebben vaak betere toegang tot informatie en middelen die hen helpen bij de opvoeding, bijvoorbeeld opvoedingsadvies, toegang tot toegang tot gezondheidszorg of bijlessen voor school.
• Sociale steun versterkt het zelfvertrouwen van ouders. Ouders die zich gewaardeerd en gesteund voelen, hebben meer vertrouwen in hun opvoedingsvaardigheden, wat bijdraagt aan een positieve en ondersteunende opvoedingsstijl.

Kortom, een combinatie van steun voor ouders, een stimulerende omgeving en veerkracht bij het kind bevordert de bescherming en gezonde ontwikkeling van een kind.

Dit zijn tevens de drie ‘sleutels’ in het voorkomen van Early Life Stress: langdurige of herhaalde stress in de vroege levensfase kan worden voorkomen door voldoende sociale steun voor ouders (waardoor zij een veilige relatie met hun kind kunnen opbouwen), een stimulerende en voorspelbare omgeving met betrokken volwassenen, en het bevorderen van copingvaardigheden en veerkracht bij het kind zelf.

Ouders die tot een risicogroep behoren zijn vaak ouders met beperkte middelen en steun. Ze hebben te maken met diverse uitdagende omstandigheden, zoals financiële onzekerheid, werkloosheid, psychische problemen en/of alleenstaand ouderschap. Dat maakt hen kwetsbaar voor opvoedproblemen en opvoedstress. Hierdoor kan een verhoogd risico op kindermishandeling ontstaan, zoals fysieke verwaarlozing (in geval van een tekort aan middelen), of mishandeling en/of het getuige zijn van geweld tussen ouders, bijv. als gevolg van opvoedstress. In het vervolg van deze module focussen we op onderstaande groepen (zonder uitputtend te zijn): 

• Kinderen van ouders met een psychische aandoening of verslaving;
• Kinderen van ouders met een Licht Verstandelijke Beperking (LVB);
• Gezinnen met een migratieachtergrond
• Gezinnen in armoede;
• Gezinnen die te maken hebben met (complexe) scheiding en samengestelde gezinnen.

De vraag wat deze kennis betekent voor het handelen van de JGZ-professional komt aan bod in module Begeleiden .

In Nederland groeien ongeveer 900.000 kinderen (0-18 jaar) op met een ouder die kampt met een psychische aandoening en/of een verslaving. Dit komt neer op ongeveer 28% van alle thuiswonende kinderen [153]. Deze groep wordt ook wel aangeduid met de afkorting KOPP: Kinderen van Ouders met Psychische Problemen. Kinderen van ouders met een verslaving zijn hiervan een speciale subgroep. Volgens cijfers van het Trimbosinstituut komen angststoornissen het vaakst voor, namelijk bij 15% van alle volwassenen, en daarna depressieve stoornissen bij ongeveer 9% van de volwassenen. Kinderen van ouders met psychische problemen hebben een verhoogd risico om zelf psychische problemen te krijgen. 

Er is veel onderzoek gedaan naar de ervaringen en ideeen van ouders over de impact van psychische aandoeningen op het ouderschap [133]. Daaruit blijkt dat ouders met psychische aandoeningen…

• gebukt gaan onder een voortdurende angst dat hun kinderen uit huis geplaatst worden; Die kans is ook daadwerkelijk veel groter, met name in het eerste levensjaar [134].
• last hebben van het maatschappelijke stigma rond psychische ziekten
• een negatief zelfbeeld hebben dat het vertrouwen van de ouder in hun eigen opvoedingsvaardigheden ondermijnt
• last hebben van vermoeidheid en lage motivatie, wat de ouder-kind interacties negatief kan beïnvloeden.
• moeite hebben om een goede balans te houden tussen liefdevol opvoeden en het stellen van duidelijke grenzen [154].

In gezinnen waarin de ouder kampt met een psychische aandoening of verslaving kan sprake zijn van rolomkering of parentificatie [133]: het kind/jongere neemt taken en verantwoordelijkheden op zich die niet passend zijn voor zijn of haar ontwikkelingsleeftijd. Dit kan variëren van huishoudelijke taken tot emotionele ondersteuning van de ouder. Rolomkering kan een zware last voor kinderen zijn en een gezonde ontwikkeling belemmeren, wanneer dit veel van hun tijd en aandacht opslokt en chronisch is. Sociale steun, veerkracht van het kind en gerichte interventies kunnen als beschermende factoren dienen om negatieve effecten bij KOPP te verminderen [125]; [131]; [126]. 

Meer dan 20.000 kinderen groeien op bij minimaal één ouder met een (licht) verstandelijke beperking (KOVB). Dit aantal is waarschijnlijk een onderschatting, omdat de beperking van ouders niet altijd bekend is en hun kinderen niet altijd in beeld zijn. Met een Licht Verstandelijke Beperking (LVB) worden volwassenen bedoeld met een lagere intelligentie en beperkingen in de conceptuele, sociale en praktische vaardigheden die nodig zijn om te functioneren volgens wat past bij de leeftijd en cultuur. Volwassenen met LVB zijn (vergeleken met een gemiddelde intelligentie) minder vaardig in (Landelijk kenniscentrum LVB): 

• het verwerken van informatie
• zich kunnen inleven in een ander
• langetermijn plannen maken en over de toekomst nadenken
• relaties en vriendschappen onderhouden
• hun emoties onder controle houden

Gezinnen waarbij één of beide ouders LVB hebben, kampen vaak met een stapeling van problemen zoals armoede, sociale isolatie en huiselijk geweld. Ouders met LVB hebben zelf ook vaak traumatische ervaringen en/of psychische problemen. In combinatie met een (licht) verstandelijke beperking kan dit tot extra stress en opvoedproblemen leiden.

Voor kinderen van ouders met LVB kan het thuis minder stabiel en veilig zijn. Ook is de kans kleiner dat kinderen voldoende emotionele ondersteuning van hun ouders ontvangen. Psychische problemen zoals depressie en gedragsproblemen komen vaker voor bij kinderen van ouders met LVB [139]; [136]; [137]. Onderzoek [137] toont aan dat aanpassingen in bestaande interventies video-feedbacktrainingen effectief kunnen zijn voor deze doelgroep. 

Het Trimbosinstituut geeft het volgende overzicht van beschermende factoren ten aanzien van  gezinnen waarbij een of beide ouders LVB heeft: 

• De aanwezigheid van een normaal begaafde ouder in het gezin. Deze ouder kan de zorg voor het kind (deels) op zich nemen. Dit kan zorgen voor meer rust in het gezin.
• Een stevig, veilig sociaal netwerk kan het welzijn van een kind beschermen [135]. Een stabiele, vertrouwde plek buiten het gezin, zoals een bevriend gezin, opa en oma of buurvrouw kan helpend zijn. Maar ook school of sport kan een stabiele plek zijn voor kinderen.
• Sociale vaardigheden kind maken dat een kind gemakkelijker hulp vraagt aan anderen.  
• Goede relatie met hulpverlening vergroot de kans dat de ouder hulp vraagt en accepteert [136];[137]. Hiervoor is het nodig dat een hulpverlener of professional naar de ouder(s) luistert, hen serieus neemt en hen als individu zien. Ook helpt het om hen te laten merken dat ze geloven dat ze goede ouders kunnen zijn. Met de juiste ondersteuning kunnen de opvoedvaardigheden van ouders worden versterkt.

De vraag welke rol een migratieachtergrond speelt in de opvoeding, wordt wisselend beantwoord in de literatuur. Hieronder enkele bevindingen:

• Ouders met een migratieachtergrond ervaren de opvoeding niet als een zwaardere taak dan Nederlandse ouders [29]. De verschillen in opvoedgedrag tussen met name tweede generatie migrantenouders en ouders die in Nederland zijn geboren zijn klein.
• Het is belangrijk om het opleidingsniveau van migrantenouders mee te wegen, naast hun culturele achtergrond. Een lage opleiding en een laag inkomen vergroten de kans op een minder goede ontwikkeling van kinderen [66].
• Niet-westerse migrantenouders van de eerste generatie kunnen andere accenten in de opvoeding leggen dan ouders die in Nederland geboren zijn:
  • een minder grote nadruk op de autonomie van het kind
  • de religieuze opvoeding wordt belangrijk gevonden.
  • goede schoolprestaties zijn belangrijk, mogelijk vanuit de wens van ouders om hun sociaaleconomische positie te verbeteren.   

Naarmate ouders langer in Nederland verblijven, worden deze accentverschillen kleiner. Met betrekking tot de behoefte aan steun bij de opvoeding blijkt dat ouders met een niet-westerse migratieachtergrond…

• beoordelen het gedrag van hun kind minder snel als ‘problematisch’ en vragen minder makkelijk hulp bij de opvoeding in vergelijking met ouders die in Nederland geboren zijn. Gezinnen komen daardoor pas laat in beeld [108]. Omdat zij de mogelijkheden voor opvoedondersteuning nog niet, of onvoldoende kennen.
• kunnen andere vragen hebben dan ouders zonder migratieachtergrond. Het gaat dan om vragen die samenhangen met hun positie als migrant, het vinden van een balans tussen eigen waarden en die uit de omgeving en vragen rond de religieuze opvoeding [89];[40];[63].
• herkennen zich niet altijd in het reguliere aanbod van preventieve opvoedondersteuning [34]. Dit geldt met name voor de eerste generatie migrantenouders.

Volgens het Kenniscentrum Integratie en Samenleving [122] en Pharos [145] hebben ouders die nog niet lang in Nederland verblijven (ouders met een inburgeringsplicht) de volgende ondersteuningsbehoeften: 

• Inburgeringsplichtige ouders zouden graag meer ouderschaps- en opvoedondersteuning ontvangen. Ouders zouden het liefst direct bij aankomst in Nederland al meer informatie en begeleiding krijgen.
• Deze ouders zijn vaak niet bekend met het Nederlandse school- en gezondheidszorgsysteem
• Ouders missen soms een medeopvoeder die een oogje in het zeil houdt. In veel landen van herkomst van ouders, is er een sterkere community dan in Nederland. Men kent elkaar, elkaars kinderen en helpt elkaar, ook als het over ouderschap en opvoeden gaat, dat wordt in Nederland gemist.

Verder kampen ouders die nog maar kort in Nederland verblijven met verminderde (emotionele) beschikbaarheid  voor hun kind door druk van inburgering, stress en mogelijke psychische problemen. Kinderen in deze groep hebben een verhoogd risico op o.a. kindermishandeling en psychosociale problemen door een traumatisch verleden van ouders en/of henzelf. Het is daarom belangrijk om deze kinderen vroegtijdig in beeld te krijgen.

Cijfers met betrekking tot migratieachtergrond

• Bijna 29 procent van alle 0-tot 25-jarigen in Nederland heeft een migratieachtergrond (ten minste één van de ouders is in het buitenland is geboren; CBS, 2022). Hieronder vallen zowel hoger opgeleide ouders als ouders met (zeer) laag opleidingsniveau.
• Een meerderheid van deze groep (66%) heeft een niet-westerse migratieachtergrond. Voor deze groep kinderen en jongeren zijn de verschillen met de Nederlandse samenleving in opvoedcultuur het grootst.
• Ruim 34 procent van de jeugdigen met een migratieachtergrond is geboren in een westers land (Europa, excl. Turkije, Noord-Amerika, Oceanië, Indonesië of Japan (NJi). 

Zowel ouders als kinderen in een gezin met een niet-westerse migratieachtergrond moeten een balans zien te vinden tussen de eigen cultuur en de Nederlandse cultuur. In Nederland wordt bijv.  een egalitaire opvoedingsstijl gehanteerd: kinderen worden aangemoedigd om hun mening te geven en actief deel te nemen aan beslissingen in het gezin, terwijl in het land van herkomst een autoritaire opvoedingsstijl gangbaar is, waarbij respect voor ouderen en hiërarchie een belangrijke rol speelt. 

Deze verschillen kunnen voor zowel ouders als jeugdigen zorgen voor spanning, omdat zij moeten bepalen hoe ze hun traditionele waarden in een nieuwe context toepassen, terwijl ze ook integreren in de Nederlandse samenleving. Deze spanning neemt af naarmate gezinnen langer in Nederland verblijven.

Armoede wordt omschreven als het ontbreken van voldoende financiële middelen om te voorzien in basisbehoeften zoals voedsel, kleding, huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs (SCP). Armoede is meer dan een gebrek aan geld; het heeft ook sociale en psychologische gevolgen, zoals sociale uitsluiting, stress, en beperkte ontwikkelingskansen. 

In 2023 groeide 3,6 procent van alle minderjarige kinderen tot 18 jaar op in armoede, berekend volgens de nieuwe methode (CBS, SCP en Nibud). Dat zijn ruim 115 duizend kinderen en jongeren (CBS.) Naar schatting groeit één kind in ieder schoolklas op in armoede. Vanwege de nieuwe meetmethode komt het aantal kinderen dat in armoede opgroeit lager uit in vergelijking met eerdere cijfers [66]. De huidige cijfers brengen gezinnen in beeld waarbij sprake is van langdurige en meer structurele armoede (CBS). 

Kinderen die opgroeien in armoede ervaren verschillende vormen van sociale uitsluiting, zoals beperkte toegang tot sport, muziekles, uitstapjes of andere vrijetijdsbesteding en soms ook basale benodigdheden zoals gezond voedsel en geschikte kleding. Kinderen en jongeren van alleenstaande ouders of die opgroeien in gezinnen met een niet-westerse migratieachtergrond groeien relatief vaak op in armoede. 

Gevolgen van armoede voor gezinnen

Het opgroeien in armoede kan  negatieve gevolgen hebben voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren, zowel op korte als lange termijn. Kinderen en jongeren die opgroeien in een gezin met armoede [66]:

• hebben vaker overgewicht, eten minder gezond en bewegen minder
• hebben minder toegang tot goede gezondheidszorg, wat hen kwetsbaarder maakt voor ziektes en aandoeningen.
• kampen vaker met psychische klachten als angst en depressie als gevolg van stress;
• hebben te maken met sociale uitsluiting, doordat ze niet vanzelfsprekend aan activiteiten zoals schoolreisjes kunnen meedoen. Dit kan hun zelfvertrouwen negatief beïnvloeden;
• kunnen last hebben van een slechtere concentratie op school, leerachterstanden en voortijdig schoolverlaten;
• leven in arme buurten met relatief veel onveiligheid wat hen blootstelt aan criminaliteit en risicovolle situaties.

Armoede zorgt niet automatisch voor problemen bij kinderen op lange termijn. De duur van de armoede is van belang: hoe langer een gezin geldgebrek heeft, des te groter is de kans op nadelige gevolgen voor de ontwikkeling van het kind [66]. Naast de duur spelen risicofactoren en beschermende factoren een rol in het gezin dat met armoede te maken heeft.

De negatieve impact die armoede op een gezin heeft, kan worden versterkt: door de stapeling van meerdere problemen die al langer spelen zoals werkloosheid, ziekte of slechte huisvesting geven ouders veel stress. Een op de tien ouders heeft te maken met een stapeling van zorgen of problemen op ten minste drie gebieden: naast financiële problemen hebben deze ouders vaak ook zorgen over de opvoeding of ontwikkeling van hun kinderen en kampen ze met een sociaal isolement [30]. Juist deze groep ouders beschikt over minder hulpbronnen. 

Armoede en ouderschap

Ouders die armoede ervaren, kunnen te maken krijgen met…

• Chronische stress waardoor zij eerder geneigd zijn om prikkelbaar of gefrustreerd te reageren. Stress maakt het moeilijker om emotioneel beschikbaar te zijn als ouders en sensitief te reageren op je kind [18]. Stress beperkt de ‘mentale ruimte’: ouders die zich voortdurend zorgen moeten maken over geld hebben minder ruimte over om zich bezig te houden met de opvoeding, zoals positieve interactie en het bieden van structuur [64].
• Minder hulpbronnen zoals sociale steun vanuit de directe omgeving, of opvoedondersteuning zoals psychologische hulp of opvoedprogramma’s [45].
• Schaamte en stigmatisering [66] waardoor ouders zich terugtrekken uit sociale situaties en geen gebruik maken van voorzieningen zoals een kindpakket of de voedselbank. 

Stress

Stress speelt een belangrijke rol in het opgroeien van kinderen. Een bepaalde mate van stress hoort bij de ontwikkeling: het helpt kinderen om te leren omgaan met spanning en nieuwe situaties. Wanneer stress echter langdurig of te intens is, kan dit een negatieve invloed hebben op het gedrag, het leren en de gezondheid van een kind. Denk aan mishandeling, seksueel misbruik, emotionele en lichamelijke verwaarlozing, opgroeien in armoede, geweld in het gezin en gepest worden. Maar ook minder heftige vormen van stress, kunnen chronische stress veroorzaken wanneer het kind onvoldoende ruimte en steun krijgt uit de omgeving. Zie voor meer informatie: Early Life Stress – NCJ

In 2019 maakte 1,5 procent van alle minderjarige kinderen (tot 18 jaar) mee dat hun ouders uit elkaar gingen (CBS 2021). Dat waren bijna 49 duizend kinderen. Ongeveer een derde van de huwelijken in Nederland eindigt in een scheiding (CBS). Veel van deze scheidingen hebben een negatieve impact op minderjarige kinderen [13];[39]. Bij twintig procent van de kinderen en jongeren blijven de problemen voortduren, en naar schatting bij tachtig procent van de jeugdigen gaat het ongeveer twee jaar na de scheiding weer goed (Jeugdhulp richtlijn scheiding).

Het aandeel kinderen dat te maken krijgt met de scheiding van hun al dan niet gehuwde ouders neemt licht toe over de laatste twee decennia. Kinderen in de leeftijd van 2 tot 7 jaar maken relatief het vaakst een scheiding mee. Met scheiding wordt hier bedoeld: de beëindiging van een relatie tussen twee samenlevende partners. Die relatie kan een huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenwonen zijn (CBS 2021).

Kinderen met gescheiden ouders ervaren gemiddeld meer problemen dan kinderen zonder gescheiden ouders [13];[39];[79]. Dat blijkt uit nationale en internationale studies waarin vergelijkingen zijn gemaakt tussen deze twee groepen kinderen. Na een scheiding is er bij kinderen over het algemeen meer sprake van:

• Een lagere mate van tevredenheid of geluk.
• Emotionele problemen, zoals depressieve gevoelens, stress, angst, identiteitsproblemen en een laag zelfbeeld.
• Gedragsproblemen, zoals agressief of vijandig gedrag, gevaarlijke gewoonten met betrekking tot drugs- en alcoholgebruik, vandalisme en andere vormen van strafbaar gedrag.
• Problemen op school, zoals slechte schoolprestaties, vaker zittenblijven en meer spijbelen, maar ook problemen met concentratie of motivatie.
• Problemen in sociale relaties met familie en vrienden.
• Lichamelijke problemen, zoals hoofdpijn, buikpijn, slaapproblemen en andere stressklachten.

Factoren die men daarvoor verantwoordelijk stelt, zijn onder andere de conflicten tussen beide ouders, het moeten verhuizen door één of beide ouders naar een ander huis, soms ook in een andere buurt of stad, het feit dat de jeugdige minder of ander contact heeft met de gezinsleden en de financiële achteruitgang bij de ouders (Gevolgen voor kinderen van een scheiding (NJi)). 

Er zijn ook kinderen met gescheiden ouders die juist minder problemen ervaren doordat er na de scheiding meer rust en duidelijkheid gekomen is in de gezinssituatie. 

Complexe scheiding 

Een complexe scheiding is een scheiding waarbij ouders door aanhoudende, ernstige conflicten het belang en welzijn van hun kinderen én het wederzijdse belang uit het oog verliezen. Dat gaat vaak gepaard met een langdurige juridische strijd [117]. Jaarlijks maken ongeveer 6.000 minderjarige kinderen een complexe scheiding van hun ouders mee. De gevolgen van een complexe scheiding zijn groot voor kinderen [115]. Ongeveer 15-20% van alle scheidingen – vooral scheidingen waarbij kinderen betrokken zijn – zijn complex, in de zin dat er sprake is van voortdurende conflicten en juridische strijd tussen beide ex-partners [117].

Movisie deelt de volgende feiten over complexe scheidingen: 

• Ongeveer 50% van de complexe scheidingen gaat gepaard met huiselijk geweld. Het is daarom belangrijk bij een complexe scheiding altijd na te gaan of er sprake is huiselijk geweld of kindermishandeling.
• Huiselijk geweld stopt meestal niet na de ‘officiële’ scheiding, maar gaat gewoon door [7].
• De wet ‘Bevordering Voortgezet Ouderschap en Zorgvuldige Scheiding’ werd ingevoerd om ouders te stimuleren samen te werken na scheiding. Deze verplichte samenwerking blijkt in de praktijk niet altijd in het belang van het kind te functioneren [36]. 

Samengestelde gezinnen

In een samengesteld gezin heeft ten minste één van de partners kinderen uit een vorige relatie. Het nieuwe gezin wordt meestal gevormd na echtscheiding of overlijden van een van de ouders. De nieuwe partners gaan met elkaar samenleven en ieder neemt de eigen kinderen mee. 

Volgens cijfers van het CBS [106] leefden in 2017 een half miljoen kinderen in een samengesteld gezin (huishoudens met minderjarige kinderen waarin minstens één stiefouder, -broer of –zus aanwezig is). Dat is 16 procent van alle minderjarigen, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Het CBS constateert verder een toename van samengestelde gezinnen in 2020: ouders gaan na een scheiding vaker samenwonen met iemand die ook al kinderen heeft, met als gevolg dat kinderen van gescheiden ouders vaker stiefbroers en -zussen hebben. 

Het samenleven in een samengesteld gezin vergt meestal meer inzet van ouders en kinderen dan in een ‘gewoon’ gezin. Het is een nieuwe situatie, waarmee niemand ervaring heeft. Andere gezinsleden, andere woning(en), andere school en andere (huis)regels. Vooral in de beginfase kan een samengesteld gezin tegen moeilijkheden aanlopen (NJi) zoals:

• Nieuwe rolverdeling binnen het gezin, onduidelijke grenzen en/of minder vanzelfsprekende relaties tussen de gezinsleden.
• Beide ouders volgen verschillende lijnen in de opvoeding, waardoor veel conflicten ontstaan met en over elkaar en/of de jeugdigen.
• Jaloezie tussen de jeugdigen uit beide gezinnen, bijv. niet samen op een kamer willen slapen, speelgoed niet willen delen.
• Geringe beschikbaarheid van de ouders waardoor eventueel (tijdelijk) sprake is van verminderd ouderschap (minder discipline, minder aandacht voor de lichamelijke verzorging, weinig emotionele steun).
• Aanpassingsproblemen vanwege het achterlaten van oude woonplek en het wennen aan een nieuwe woonomgeving.

In Tabel 2 worden de verpleegkundige differentiaal diagnose weergegeven voor opvoedondersteuning. Genoemd worden de titel van de diagnose zoals omschreven in het handboek NANDA [55] met daarachter de code van de diagnose.  Voor meer informatie wordt verwezen naar handboeken. 

HBO-verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn opgeleid in het proces van verpleegkundig klinisch redeneren. Waarbij de verpleegkundige of verpleegkundig specialist na het verzamelen van informatie op basis van de PES-structuur (Probleem-Etiologie-Symptomen) tot verpleegkundige differentiaaldiagnoses komt. Door middel van gesprek met de ouder of de jeugdige wordt door middel van gezamenlijke besluitvorming bepaald wat de verpleegkundige werkdiagnose wordt.

Tabel 2: De verpleegkundige differentiaal diagnose bij opvoedondersteuning. 

Deze module beschrijft welke adviezen JGZ-professionals aan ouders en jeugdigen kunnen geven in het kader van preventie van opvoedproblemen. 

Verder komen aan bod: 

• Instrumenten om opvoedvragen en -problemen te signaleren en mogelijk verder in kaart te brengen.
• Preventieve werkwijzen waarmee de JGZ-professional opvoedingsvaardigheden van ouders kan versterken. 

Wijzigingen ten opzichte van de vorige richtlijn (2013):

• De tekst van de vorige richtlijn (2013) is op basis van nieuwe literatuur volledig herzien en ingekort.
• Een oriënterende literatuursearch is gedaan naar methodieken en instrumenten die ingezet worden bij het bespreken van opvoedvragen en -problemen.
• De Instrumenten databank van het NJi is leidend: instrumenten of methodieken die zijn opgenomen in de Databank worden vermeld in de richtlijn.

1. Hoe en wanneer kan preventie van opvoedproblemen (en de gevolgen daarvan) door JGZ-professionals het beste plaats vinden?
2. Hoe en wanneer kunnen JGZ-professionals opvoedvragen en -problemen in gezinnen signaleren?  
3. Hoe en wanneer kunnen JGZ-professionals opvoedvaardigheden bij ouders stimuleren?

Iedere ouder die vragen heeft of zich zorgen maakt over de opvoeding, verdient zorgvuldige en passende aandacht van de JGZ-professional. Tijdens het moment van contact is er tijd nodig om het verhaal van de ouders en de jeugdige goed in kaart te brengen. De communicatie tussen professional en ouder(s) en kind(eren) is van groot belang, omdat ouders en kinderen zich door positieve aandacht en bejegening gehoord en begrepen voelen (zie Praktijkmodule Gespreksvoering in de JGZ). Voor het uitvragen van de opvoedvragen en problemen, zie Tabel 3. 

Wanneer de ouder(s) daarvoor openstaan, geeft de JGZ-professional informatie over de normale ontwikkeling van kinderen, veelvoorkomende opvoeduitdagingen en gezonde manieren om hiermee om te gaan. Dit helpt om alledaagse opvoed- en ontwikkelingsproblemen te normaliseren.

Voorlichting en advies werken alleen als de ouder of jongere daarvoor openstaat en er behoefte aan heeft. Geef daarom niet direct ongevraagd advies, maar vraag eerst of er behoefte is aan informatie of toestemming om iets te adviseren. Zie voor een overzicht van preventieve activiteiten de module Begeleiden.

Tabel 3. Voorbeeldvragen voor een uitgebreide inschatting van de zorgbehoefte van ouders (en jongere) 

Alle ouders hebben in de eerste levensjaren vragen over de opvoeding en ontwikkeling van hun kind [50]. Met name bij overgangsmomenten in de ontwikkeling van het kind, zoals de start van de basisschool of de overgang naar de middelbare school ontstaan nieuwe opvoeduitdagingen. Dit zijn geschikte momenten voor de JGZ-professional om met ouders in gesprek te gaan over hoe ze deze veranderingen kunnen begeleiden en mogelijke problemen kunnen voorkomen.

De werkgroep beveelt aan om eventuele opvoedvragen altijd aan de orde te stellen in contacten met ouders. Vraag ook ook door naar eventuele risicofactoren. In Tabel 3 zijn voorbeeldvragen toegevoegd voor een uitgebreide inschatting van zorgbehoeften bij ouders. In Tabel 4 worden enkele voorbeeldvragen gegeven die je aan professionals buiten de JGZ kunt stellen. 

Recent is een gesprekstool ontwikkeld die kan helpen bij het gesprek over het welbevinden van ouders/verzorgers. Deze tool is gebaseerd op de vijf pijlers van ouderlijk welbevinden, beschreven idoor het NJi. Ouders kiezen zelf over welke thema’s zij in gesprek willen gaan. De eerste bevindingen onder ouders in de jeugdhulp geven aan dat ouders ervaren dat zij zich beter gehoord en gezien voelen.

Voor het meer systematisch signaleren en bespreken van opvoedvragen en -problemen met ouders worden de gespreksmethodieken GIZ en SPARK aanbevolen voor gebruik. Beide gespreksmethodieken zijn ‘goed onderbouwd’, bieden een gestructureerde aanpak om samen met ouders de brede opvoedsituatie te bespreken en een beslissing te nemen over een eventueel vervolg. 

Bij het bespreken van opvoedvragen en -problemen is het belangrijk dat je als JGZ-professional een veilige omgeving creëert waarin ouders zich gehoord en begrepen voelen. Signaleren mag nooit gebeuren zonder het ‘delen van de signalen met de ouders’. De ouder blijft de regie over het signaal voeren, tenzij de veiligheid van het kind in het geding is of komt. 

Wanneer er signalen zijn van mogelijke kindermishandeling of huiselijk geweld, dient de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling te worden doorlopen. Leg je bevindingen en daaruit voortkomende zorgen feitelijk vast in het JGZ dossier. Je kunt altijd anoniem advies vragen aan Veilig Thuis, hiervoor hoeft geen toestemming te worden gevraagd aan ouders. Zie JGZ-richtlijn Kindermishandeling.

Tabel 4: Vragen aan collega-professionals, netwerk- en ketenpartners (zoals kinderopvang of school)                           

 NB: Denk eraan dat ouders hiervoor toestemming moeten geven

Oplossingsgerichte opvoedondersteuning 

In plaats van te focussen op problemen, beoogt oplossingsgerichte opvoedondersteuning [140] meer de nadruk te leggen op oplossingsgericht werken en de expertise die ouders zelf hebben [141];[142]. 

Uit Theuns’ onderzoek [140] blijkt dat jeugdverpleegkundigen over het algemeen positief zijn over een meer oplossingsgerichte werkwijze. Toch ervaren zij verschillende belemmeringen om deze aanpak daadwerkelijk toe te passen. Vooral de overtuiging dat het toepassen van oplossingsgerichte opvoedondersteuning lastig is, vormt op zichzelf al een belangrijke drempel. Training en praktische ondersteuning blijken cruciale voorwaarden om deze belemmeringen te verminderen en de acceptatie én toepassing van de oplossingsgerichte benadering te versterken.

Bij oplossingsgerichte opvoedondersteuning staat het perspectief van de ouder centraal. Als JGZ-professional richt je je niet op wat er misgaat, maar op wat de ouder belangrijk vindt, wat al werkt en wat de ouder wil bereiken. Je begeleidt ouders bij het herkennen en benutten van hun eigen krachten en mogelijkheden, en ondersteunt hen in het zetten van haalbare stappen richting hun gewenste opvoedsituatie. 

De werkwijze bestaat uit enkele duidelijke stappen: 

• Allereerst moedig je ouder(s) aan om hun eigen perspectief te verwoorden en hun sterke kanten te benoemen.
• Vervolgens stel je gerichte, uitnodigende vragen die ouders helpen hun gewenste toekomst en mogelijke oplossingen te verkennen.
• Je versterkt positieve ervaringen en successen uit het recente verleden om zo het vertrouwen van de ouder(s) in hun eigen opvoedvaardigheden te vergroten.
• Je begeleidt de ouder(s) bij het formuleren en realiseren van concrete, haalbare doelen, zonder directief de oplossing voor te schrijven.

De oplossingsgerichte werkwijze berust op onderstaande principes:  

1. Je werkt (als professional) vanuit gelijkwaardigheid: je ziet de ouder als expert van zijn of haar eigen situatie en bent zelf de begeleider in het proces.
2. Je richt je op de gewenste toekomst, niet op het analyseren van problemen.
3. Je bekrachtigt successen: je helpt ouders om positieve uitzonderingen en eerdere successen te herkennen en te benutten.
4. Je werkt met kleine stapjes: je stimuleert ouders om stap voor stap vooruit te gaan, op een manier die past bij hun tempo en mogelijkheden: “Wat is een klein stapje dat je deze week zou kunnen zetten om richting die 10 te gaan?” 

Zie ook de Praktijkmodule Gespreksvoering in de JGZ

Bijvoorbeeld: Een ouder komt met zorgen over druk gedrag van haar peuter. In plaats van te vragen “Wat gaat er mis?”, stel je de volgende vragen: 

• “Wanneer lukt het wel om rust te creëren? Wat helpt dan?”
• “Wat zou je willen dat je kind over een paar weken beter kan doen? Hoe ziet dat eruit?”
• “Wie in je omgeving ondersteunt je hierin al?”

Je sluit het gesprek bijvoorbeeld af met: “Wat zou een klein stapje zijn om die situatie dichterbij te brengen? Wat kunnen we samen doen om dat te ondersteunen?”

Met behulp van de Databank instrumenten van het NJi is gezocht naar instrumenten die in Nederland ingezet worden voor de signalering van opvoedproblemen. Een eerste search met de term ‘opvoeding’ leverde 10 verschillende instrumenten op. In Tabel 5 worden de instrumenten weergegeven. In bijlage 1 worden deze instrumenten uitgebreider beschreven. De helft van deze instrumenten is primair ontwikkeld voor de jeugdhulpverlening, maar kunnen wel in de JGZ ingezet worden. De Gezinsvragenlijst (GVL) is echter niet geschikt voor de JGZ, omdat diagnostische vaardigheden vereist zijn voor de afname van de GVL. 

Tabel 5. Nederlandse instrumenten voor opvoedingsproblemen (peildatum: januari 2025).

In een verkennende literatuursearch werden zeven internationale instrumenten gevonden die opvoedproblemen in kaart brengen middels schriftelijk vragenlijsten voor ouders. Hieronder wordt in de tabel 5a een beknopt overzicht gegeven van deze vragenlijsten. Vrijwel al deze instrumenten worden voornamelijk ofwel in wetenschappelijk onderzoek ofwel in een klinische setting gebruikt. Met uitzonderling van de SDQ. Primaire doel van de SDQ is echter het meten van gedrags- en emotionele problemen bij kinderen te meten, en niet zozeer opvoedproblemen. In Tabel 5b (zie bijlage 2) wordt een overzicht gegeven van internationale Instrumenten om ouderlijke stress in eerste levensjaar te meten (aangepast overgenomen van [87]).

Tabel 5a. Overzicht van internationale Instrumenten om opvoedproblemen te meten

< Minder

Deze module gaat in op het samenwerken en verwijzen binnen het thema opvoedondersteuning. Om te kunnen komen tot goede samenwerking is het belangrijk dat je als JGZ-professionals op de hoogte bent van de taken en rollen van relevante professionals en netwerkorganisaties die betrokken zijn bij opvoedondersteuning. De informatie voor deze module is verkregen via gepubliceerde (grijze) literatuur, de expertise van de werkgroepen en praktijkonderzoek.  

Wijzigingen ten opzichte van vorige versie van deze richtlijn: 

• De tekst van de vorige richtlijn (2013) is op basis van nieuwe literatuur volledig herzien en ingekort.
• Er is een nieuw stroomdiagram gemaakt met de stappen in de besluitvorming voor de JGZ-professional bij het (vroegtijdige) signaleren, ondersteunen en betrekken of doorverwijzen naar netwerkpartners voor opvoedondersteuning.
• Aangepast van de JGZ Richtlijn Opvoedondersteuning 2013.In de afgelopen 10 jaar is er veel veranderd in de jeugdgezondheidszorg (JGZ). JGZ-professionals werken nu vaker samen met andere organisaties, zoals kinderopvang, scholen, huisartsen en jeugdhulp. Als er zorgen zijn over de opvoeding of ontwikkeling van een kind, verwijzen zij sneller en gerichter door naar deze netwerkpartners.
• Ook is de rol van de JGZ verschoven: van vooral medische controles naar bredere ondersteuning van ouders bij opvoedvragen. Er is meer aandacht voor luisteren naar ouders, samenwerken én op tijd hulp inschakelen als dat nodig is.

1. Wanneer moet worden verwezen en naar welke professional?
2. Hoe kunnen JGZ-professionals het beste samenwerken met netwerkpartners als het gaat om opvoedvragen, opvoedproblemen en opvoedondersteuning? 

Hieronder wordt in tekst en in een stroomdiagram beschreven welke stappen de JGZ-professional zet in de besluitvorming bij het (vroegtijdig) signaleren, ondersteunen en betrekken of doorverwijzen naar netwerkpartners. 

Inschatting maken van de zorgbehoefte

Wanneer ouders opvoedvragen hebben, maakt de JGZ-professional eerst een inschatting van de zorgbehoefte en welke ondersteuning nodig is voor het gezin. Dit gebeurt bijvoorbeeld met behulp van screeningsinstrumenten, een (uitgebreide) anamnese (zie Tabel 3 met voorbeeldvragen voor een uitgebreide inschatting van de zorgbehoefte van ouders/jongere). 

Het stroomdiagram in Figuur 1 toont de stappen die de JGZ-professional doorloopt bij het vroegtijdig signaleren, ondersteunen en – indien nodig – betrekken of doorverwijzen naar netwerkpartners voor opvoedondersteuning. 

Het doel is een goed beeld te krijgen van de situatie en de eventuele zorgbehoefte van de ouders. De professional stelt relevante vragen, luistert actief vanuit een open niet-oordelende houding. Training in die vorm van gespreksvoering is daarbij essentieel. De GIZ-methodiek, waarbij professionals samen met ouders, jeugdigen en andere professionals de sterke kanten, ontwikkel- en zorgbehoeften van een kind in kaart kunnen brengen is een voorbeeld van een gesprekvoering die effectief blijk te zijn in de JGZ-setting (zie module Preventie en Signaleren). 

Een aanvullende, uitgebreide anamnese kan helpend zijn om de situatie beter in beeld te krijgen. Signalen hiervoor kunnen zijn: zichtbare problemen, hoe lang en hoe heftig deze problemen zijn, en of er een verstoorde balans is tussen wat ouders aankunnen en wat er van hen gevraagd wordt. De ernst van het probleem en de zorgbehoefte worden bepaald aan de hand van een uitgebreide anamnese (zie Tabel 3).

Het is vaak lastig om precies te zeggen wanneer de ontwikkeling van jonge kinderen niet goed verloopt. Dat komt doordat hun ontwikkeling veel kan wisselen en er grote verschillen zijn in tempo tussen kinderen. 

De kinderopvang (en school) is een belangrijke vindplaats voor kinderen met beginnende of aanhoudende (ontwikkelings)problematiek. Daarnaast beschikt de kinderopvang en school over belangrijke informatie voor ouders en JGZ, als er twijfels of zorgen zijn over de ontwikkeling en/of opvoeding van een kind. Bij vroegsignalering is het noodzakelijk dat professionals van verschillende disciplines en organisaties goed met elkaar samenwerken.

Bieden van opvoedondersteuning

Ondersteuning bij opvoedvragen wordt doorgaans geboden binnen de JGZ, bijvoorbeeld tijdens een moment van contact, telefonisch contact, huisbezoek of via een JGZ-interventie. Als deze lichte ondersteuning vooraf of achteraf niet voldoende blijkt, is extra hulp nodig. Dit kan door andere professionals te betrekken of door te verwijzen naar netwerkpartners, zoals een pedagoog, psycholoog of maatschappelijk werker. Passende interventies kunnen dan worden uitgevoerd onder begeleiding van deze netwerkpartners. De JGZ heeft hierbij een coördinerende rol en terugkoppeling is belangrijk. In situaties van opvoednood moet gespecialiseerde hulp worden ingeschakeld, afhankelijk van de aard en ernst van de problemen.

Het is belangrijk dat de JGZ-professional zijn of haar eigen grenzen kent in de begeleiding van opvoedproblemen.
Wanneer de problematiek te complex of te zwaar wordt voor de JGZ, behoort de professional tijdig andere of gespecialiseerde hulp in te schakelen. Dit voorkomt overbelasting van zowel het gezin als de JGZ-professional. 

De JGZ-professional verwijst ouders/jeugdige door als …

• De opvoedingsproblemen zo hardnekkig of complex zijn dat deze niet met lichte opvoedsteun te verhelpen zijn. Doorgaans is dan gespecialiseerde ondersteuning nodig bijvoorbeeld van een pedagoog, maatschappelijk werker, of andere professional in de jeugdhulpverlening.
• Er sprake is van (zware) opvoedproblemen of opvoednood;
  • Opvoedproblemen: ouders voelen zich onmachtig vanwege meer complexe problemen met betrekking tot ontwikkeling en opvoeding. Dat kan te maken hebben met een stapeling van problemen en/of de duur van de problemen. De opvoedproblemen vereisen een meer intensieve ondersteuning, zoals videointeractie-begeleiding.
  • Opvoedingsnood: de opvoedproblemen zijn zo ernstig en complex dat gespecialiseerde hulp ingezet moet worden. Er is sprake van een crisis of noodsituatie in het gezin. Doorgaans is een verwijzing naar de gespecialiseerde jeugdzorg.
• Er sprake is van problemen die de ontwikkeling van de jeugdige bedreigen, zoals
  • een ernstig psychiatrisch probleem bij de jeugdige;
  • psychopathologie of ernstige relatieproblemen bij ouders;
  • (zeer) beperkte verstandelijke vermogens bij ouders.
• Er signalen zijn van mogelijke kindermishandeling, huiselijk geweld of verwaarlozing.

Werk bij een (eventuele) verwijzing gestructureerd en transparant in dialoog met ouders en kinderen. Betrek ouders en jongeren actief bij het besluitvormingsproces (zie bijv. Samen Beslissen). Als JGZ-professional vervul je hierin een coördinerende rol.

Verder is het van belang dat er vanuit de netwerkpartner een terugkoppeling naar de JGZ plaatsvindt. Zo nodig vraagt de JGZ actief om een terugkoppeling vanuit de (netwerk)partner. 

Een JGZ-professional mag bij het verwijzen naar een netwerkpartner alleen informatie delen die:

• Noodzakelijk en relevant is: de gedeelde informatie moet direct van belang zijn voor de hulpvraag en ondersteuning door de netwerkpartner.
• Met toestemming gedeeld wordt: ouders en jongeren vanaf 12 jaar, moeten expliciet toestemming geven voor het delen van hun gegevens. Deze toestemming moet vrijwillig, geïnformeerd en specifiek zijn. Het is belangrijk dat zij begrijpen welke informatie wordt gedeeld, met wie, en voor welk doel.
• Binnen wettelijke kaders valt: de informatie-uitwisseling moet voldoen aan de privacywetgeving, zoals de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Ook moet rekening worden gehouden met de criteria uit de Juridische Toolkit JGZ
• Goed gedocumenteerd is: de verleende toestemming en de gedeelde informatie moeten goed worden vastgelegd in het dossier. Dit is belangrijk om transparantie te waarborgen en misverstanden te voorkomen.

Let op: In uitzonderlijke situaties, zoals acute bedreiging van de veiligheid van een kind, kan het delen van informatie zonder toestemming gerechtvaardigd zijn. Dit moet wel zorgvuldig worden afgewogen, onderbouwd en vastgelegd in het digitaal dossier.

Kenmerkend voor de JGZ-professional is zijn/haar integrale visie, dat wil zeggen: de JGZ-professional kijkt niet alleen naar lichamelijke, psychische en sociale aspecten van het kind, maar ook naar het sociale en fysieke leefmilieu van de jeugdige. De JGZ werkt samen met andere professionals die betrokken zijn bij de jeugdige en/of zijn leefomgeving. 

Goede takenverdeling, aansluiting en samenwerking binnen de JGZ en met verschillende netwerkpartners is hierbij noodzakelijk. In onderstaande tabellen 6 en 7 worden relevante professionals (binnen en buiten de JGZ) die betrokken zijn bij opvoedondersteuning weergegeven met hun taken. De taken binnen de JGZ kunnen ook anders verdeeld zijn. 

Tabel 6. Taakverdeling opvoedondersteuning binnen de JGZ (aangepast van GGZ standaard Psychische klachten in de kindertijd en de JGZ-richtlijn Psychosociale Problemen, 2016). 

Tabel 7. Taakverdeling opvoedondersteuning buiten de JGZ (aangepast van GGZ standaard Psychische klachten in de kindertijd en de JGZ-richtlijn Psychosociale Problemen 2016)

De ontwikkeling van intersectorale samenwerking tussen onderwijs, zorg en veiligheid wordt vaak sterk regionaal en locatie gebonden bepaald. Gemeentelijke wettelijke verplichting rondom jeugdhulp zijn hierbij ook van toepassing, waarbij iedere gemeente verplicht is jeugdhulp aan te bieden aan een jeugdige (Algemene wet Bestuursrecht, in samenhang met Jeugdwet). 

In de Jeugdwet staat er omschreven dat de gemeente verantwoordelijk is om jeugdhulp te regelen wanneer kinderen en hun opvoeders of ouders hun opgroei- en opvoedproblemen niet zelf op kunnen lossen. Als het gaat om jeugdhulp die niet zonder meer voor iedereen beschikbaar is, is een ‘verleningsbeslissing’ van de gemeente of een arts nodig. Hierbij bepaalt de Jeugdwet dat de professionele standaard van de (jeugd)arts geldt bij de verwijzing naar gespecialiseerde hulp. Deze professionele standaard is een richtlijn voor het medisch handelen en vastgelegd in artikel 453 van Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek. Dit artikel bepaalt dat de arts verantwoorde zorg moet leveren en inschat welke zorg passend is op basis van de medische wetenschap en diens expertise. 

Welke instellingen samenwerken, wat het domein en het doel van de samenwerking zijn en hoever men gaat in het formaliseren van de samenwerking, valt er voor het werkproces nauwelijks een standaard te formuleren. 

Wel is het wenselijk, dat de volgende acties per gemeente worden uitgevoerd:

1.            Ontwikkelen en vastleggen van de werkafspraken.

2.            Gezamenlijk sturing geven aan de ontwikkeling van samenwerking.

3.            Opschaling bij stagnatie regelen.

4.            De informatiedrager(s) bepalen.

5.            Gemeenschappelijke visie en gezamenlijke uitgangspunten.

6.            Effectieve interventies gebruiken.

(Bron: Ministerie van Justitie en Ministerie van Binnenlandse Zaken, 2010.)

Deze module beschrijft de rol van de JGZ bij de begeleiding van ouders met (lichte) opvoedingsvragen en/of – problemen. Daarnaast wordt een overzicht gegeven van de beschikbare interventies die ingezet kunnen worden bij opvoedingsvragen en/of problemen.

Wijzigingen ten opzichte van de vorige versie van deze richtlijn (2013): 

• De tekst van de vorige richtlijn (2013) is op basis van nieuwe literatuur volledig herzien en ingekort.
• De vorige richtlijn bevatte afzonderlijke hoofdtukken over de taken van JGZ-professionals, de beroepshouding, communicatievaardigheden en competenties van JGZ-professionals , over kosteneffectiviteit en wettelijke kaders en trends. Deze thema’s komen de nieuwe richtlijn slechts zijdelings aan bod daar waar dat relevant is.   
• de Databank Effectieve jeugdinterventies van het NJi is leidend: interventies die zijn zijn opgenomen in deze Databank worden vermeld in de richtlijn. 

1. Hoe kunnen JGZ-professionals ouders met opvoedingsvragen en/of -problemen  het beste begeleiden?
2. Welke effectieve interventie(s) gericht op opvoedondersteuning kunnen JGZ-professionals inzetten? 

In de kennismodule worden vier functies van opvoedondersteuning onderscheiden, te weten:

1. Het geven van informatie, voorlichting en advies over de ontwikkeling en opvoeding van kinderen;
2. Het bieden van informele, sociale, praktische en instrumentele steun aan ouders bij de opvoeding;
3. Het signaleren en vroegtijdig onderkennen van opvoedproblemen en (indien nodig) verwijzen naar gespecialiseerde hulp of ondersteuning;
4. Het bevorderen van een stimulerende pedagogische en fysieke omgeving.

Hieronder wordt per functie beschreven welke handelingen of acties de JGZ-professional kan inzetten.   

Functie 1  Informatie, voorlichting en advies geven. 

Als JGZ-professional informeer je ouders over de normale ontwikkeling van kinderen, veelvoorkomende opvoeduitdagingen, en hoe deze op een gezonde manier kunnen worden aangepakt. Op deze manier worden alledaagse problemen rond de opvoeding en ontwikkeling genormaliseerd

Iedere ouder die vragen heeft of zich zorgen maakt over de over de opvoeding, verdient zorgvuldige en passende aandacht van de JGZ-professional. Tijdens het consult bij de JGZ professional, is er tijd nodig om het verhaal van de ouders en/of het kind zelf goed in kaart te brengen. De communicatie tussen professional en ouder(s) en kind(eren) is van groot belang, omdat ouders en kinderen zich door positieve aandacht en bejegening gehoord en begrepen voelen. Voor het uitvragen van de opvoedvragen en problemen, zie Tabel 2. 

De praktijkmodule Gespreksvoering gaat dieper in op het voeren van een gesprek met ouders. Hieronder worden enkele tips uit deze module gegeven, die van belang zijn bij het geven van informatie, voorlichting en advies aan ouders en/of jongeren: 

• Geef informatie zodat ouder/jeugdige goed geïnformeerd een keuze kan maken. Betrouwbare informatie voor ouders is te vinden bij de GroeiGids (ook als groeigids-app te downloaden op een telefoon). Op de website van het Nederlands Jeugdinstituut is ook een pagina met betrouwbare informatie voor ouders te vinden over diverse thema’s: Ouders.
• Wees je ervan bewust dat er verschil is in kennis: de ouder/jongere heeft ervaringsdeskundigheid, de professional heeft beroepsmatige deskundigheid. Het erkennen of benadrukken van de ervaringsdeskundigheid van ouders en jeugdigen kan bijdragen aan samenwerking en het gevoel van gelijkwaardigheid versterken.
• Zorg dat je als JGZ-professional kennis en vaardigheden bezit voor het omgaan met diversiteit in de cliëntenpopulatie: denk aan culturele diversiteit, verschillen in taalvaardigheden, sociaaleconomische status of verschillen in cognitieve vermogens.

Uitgangspunten bij het geven van voorlichting en advies

Bij alle contacten met ouders/jeugden (waaronder inloop- als telefonische spreekuren) bieden JGZ professionals lichte opvoedondersteuning in de vorm van een gesprek waarin informatie en adviezen worden gegeven. De kern van pedagogische advisering ligt in een vraaggerichte werkwijze met een concrete, praktische aanpak. Meestal wordt het advies afgerond in één tot drie gesprekken. 

Voorlichting en advies geven heeft alleen zin als de ouder/jongere hiervoor open staat en daar behoefte aan heeft. Wees daarom zeer terughoudend met ongevraagde adviezen. In plaats daarvan vraagt de JGZ-professional of de ouder/jongere openstaat voor informatie en advies. Een andere mogelijkheid is om de ouder/ jongere direct om toestemming te vragen.

De ouderschapstheorie van Alice van der Pas biedt JGZ-professionals een goede ingang om contact te leggen met de ouder. Het NCJ heeft deze theorie beknopt samengevat: Ouderschapstheorie. Onderstaande aanbevelingen zijn daarvan overgenomen:

• Besef dat iedere ouder zich verantwoordelijk voelt voor zijn/haar kind en in principe het beste voor zijn/haar kind wil. Het is de rol van de professional om ouderlijk gevoel dat ze ‘het goed doen’ te versterken (NCJ).
• Ouderschap maakt kwetsbaar: het is niet realistisch voor ouders om altijd alles goed te doen. Dit maakt het ouderschap kwetsbaar. Een respectvolle, positieve en belangstellende benadering is van belang (NCJ).
• Ouders zijn eindverantwoordelijk. Dat betekent dat je als professional altijd aansluit bij wat de ouder belangrijk vindt voor het kind. Je kunt in het proces dat de ouder doormaakt van toegevoegde waarde zijn door hem/haar in het ouderschap gerust te stellen, zodat de ouder de grip op of het overzicht over de situatie terug heeft, voordat je aandacht besteed aan het kind (NCJ).

Als JGZ-professional informeer je ouders over de normale ontwikkeling van kinderen, veelvoorkomende opvoeduitdagingen en hoe deze op een gezonde manier kunnen worden aangepakt. Op deze manier worden alledaagse problemen rond opvoeding en ontwikkeling genormaliseerd

Iedere ouder die vragen heeft of zich zorgen maakt over de over de opvoeding, verdient zorgvuldige en passende aandacht van de JGZ-professional. Tijdens het contact met de JGZ professional, is er tijd nodig om het verhaal van de ouders en/of de jeugdige zelf goed in kaart te brengen. De communicatie tussen professional en ouder(s) en kind(eren) is van groot belang, omdat ouders en jeugdigen zich door positieve aandacht en bejegening gehoord en begrepen voelen. Voor het uitvragen van de opvoedvragen en problemen, zie Tabel 3. 

De praktijkmodule Gespreksvoering gaat dieper in op het voeren van een gesprek met ouders. Hieronder worden enkele tips uit deze module gegeven, die van belang zijn bij het geven van informatie, voorlichting en advies aan ouders en/of jongeren: 

• Geef  informatie zodat ouder/jeugdige goed geïnformeerd een keuze kan maken. Betrouwbare informatie voor ouders is te vinden bij de GroeiGids (ook als groeigids-app te downloaden op een telefoon). Op de website van het Nederlands Jeugdinstituut is ook een pagina met betrouwbare informatie voor ouders te vinden over diverse thema’s;
• Wees je ervan bewust dat er verschil is in kennis: de ouder/jongere heeft ervaringsdeskundigheid, de professional heeft beroepsmatige deskundigheid. Het erkennen of benadrukken van de ervaringsdeskundigheid van ouders en jeugdigen kan bijdragen aan samenwerking en het gevoel van gelijkwaardigheid versterken;

• Zorg dat je als JGZ-professional kennis en vaardigheden bezit voor het omgaan met diversiteit in de cliëntenpopulatie: denk aan culturele diversiteit, verschillen in taalvaardigheden, sociaaleconomische status of verschillen in cognitieve vermogens.

Uitgangspunten bij het geven van voorlichting en advies

Bij alle contacten met ouders/jeugden (waaronder inloop- als telefonische spreekuren) bieden JGZ professionals lichte opvoedondersteuning in de vorm van een gesprek waarin informatie en adviezen worden gegeven. De kern van pedagogische advisering ligt in een vraaggerichte werkwijze met een concrete, praktische aanpak. Meestal wordt het advies afgerond in één tot drie gesprekken.

Voorlichting en advies geven heeft alleen zin als de ouder/jongere hiervoor open staat en daar behoefte aan heeft. Wees daarom zeer terughoudend met ongevraagde adviezen. In plaats daarvan vraagt de JGZ-professional of de ouder/jongere openstaat voor informatie en advies. Een andere mogelijkheid is om de ouder/ jongere direct om toestemming te vragen.

De ouderschapstheorie van Alice van der Pas biedt JGZ-professionals een goede ingang om contact te leggen met de ouder. Het NCJ heeft deze theorie beknopt samengevat: Ouderschapstheorie – NCJ. Onderstaande aanbevelingen zijn daarvan overgenomen:

• Besef dat iedere ouder zich verantwoordelijk voelt voor zijn/haar kind en wil in principe het beste voor zijn/haar kind. Het is de rol van de professional om ouderlijk gevoel dat ze ‘het goed doen’ te versterken (NCJ).
• Ouderschap maakt kwetsbaar: het is niet haalbaar en realistisch voor ouders om altijd alles goed te doen. Dit maakt het ouderschap kwetsbaar. Een respectvolle, positieve en belangstellende benadering is van belang (NCJ).
• Ouders zijn eindverantwoordelijk. Dat betekent dat je als professional altijd aansluit bij wat de ouder belangrijk vindt voor het kind. Je kunt in het proces dat de ouder doormaakt van toegevoegde waarde zijn door hem/haar in het ouderschap gerust te stellen, zodat de ouder de grip op of het overzicht over de situatie terug heeft, voordat je aandacht besteed aan het kind (NCJ).

Er is een breed scala aan activiteiten en interventies in de JGZ beschikbaar gericht op het ondersteunen van ouders bij de opvoeding. Het is gebruikelijk om opvoedondersteuning te onder te verdelen naar drie niveaus:

• Universele opvoedondersteuning is gericht op alle ouders en kinderen. Het doel is het bevorderen van een gezonde ontwikkeling en het voorkomen van problemen.
• Selectieve opvoedondersteuning is gericht op ouders en kinderen die een verhoogd risico lopen op problemen, gebaseerd op specifieke risicofactoren. Het doel is het voorkomen dat deze risicofactoren leiden tot daadwerkelijke problemen.
• Geïndiceerde opvoedondersteuning is gericht op ouders en kinderen bij wie signalen of beginnende problemen aanwezig zijn, maar nog geen diagnose of ernstig probleem. Het doel is escalatie of verergering te voorkomen.

De JGZ biedt de volgende vormen van universele opvoedondersteuning aan:

• Inloopspreekuren of ontmoetingsactiviteiten voor ouders (ook al aangeduid als ‘koffieochtenden, spelmiddagen, mama café’s, kruipgroepen of babysoos’). Dergelijke inloopactiviteiten zijn laagdrempelig en meer infomeel van aard.
• Websites, apps of online platforms waar ouders betrouwbare informatie over opvoeden en opgroeien kunnen vinden, denk aan:
  • De Groeigids (en de de GroeiGids App) is een betrouwbare informatiebron voor ouders, omdat de inhoud is gebaseerd is op wetenschappelijk onderbouwde JGZ-richtlijnen. De informatie wordt regelmatig geactualiseerd, is onafhankelijk van commerciële belangen en sluit aan bij de adviezen die ouders ontvangen van hun eigen JGZ-professional.
  • Jouw GGD.nl: Een website voor jongeren tot 23 jaar waar ze terecht kunnen voor advies en informatie. binnen bepaalde tijdstippen kunnen ze chatten met een jeugdverpleegkundige en vragen stellen via de mail met vragen over opvoeding, gezondheid en relaties.
  • Websites van het CJG, vaak lokaal georganiseerd met de mogelijkheid om (via chat) vragen te stellen.
• In bepaalde regio’s brengt de JGZ-professional een huisbezoek in de eerste weken na de geboorte van een kind, maar dit is afhankelijk van lokaal beleid.
• Diverse oudercursussen zoals Babyclub, Babytijd, Dreumestijd, Triple P niveau 3, Mindful Ouderschap de Gordon-training, Opvoeden & zo, Praten met kinderen en Omgaan met Pubers (zie Tabel 9 voor een beknopte toelichting op deze interventies).                

Het doel van deze oudercursussen is het preventief versterken van de opvoedingsvaardigheden van ouders. Veelal gaat het om wekelijkse bijeenkomsten waarin een bepaald thema (omgaan met druk gedrag, slapen, omgaan met conflicten) centraal staat en waarover informatie gedeeld wordt en deelnemers met elkaar in gesprek gaan. De interventies Babytijd, Babyclub en Dreumestijd beogen, naast de opvoedvaardigheden, ook het sociale netwerk van ouders te versterken. Deze drie interventies houden verder expliciet rekening met opvoeders die laagopgeleid en/of minder talig zijn, maar hoogopgeleide ouders zijn ook welkom bij de oudercursus. 

Selectieve opvoedondersteuning in de JGZ richt zich nadrukkelijk op ouders en kinderen met een verhoogd risico op problemen, op basis van vooraf vastgestelde risicofactoren. JGZ-organisaties verschillen onderling in hun aanbod, er zijn diverse programma’s en interventies. Voorbeelden van selectieve opvoedondersteuning die via de JGZ kan worden aangeboden zijn: (zie Tabel 2 voor een beknopte toelichting op deze interventies; de lijst is mogelijk niet uitputtend). 

• Home-Start en Moeders Informeren Moeders (MIM): beide interventies worden uitgevoerd door getrainde vrijwilligers die gezinnen thuis bezoeken. Beide interventies zijn specifiek bedoeld voor gezinnen met een klein sociaal netwerk.
• Interventies waarbij video-interactie begeleiding wordt ingezet in de thuissituatie, zoals  de VIPP-SD, (voor ouders die moeite hebben met sensitief opvoeden of grenzen stellen,  Kortdurende Video Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen (0-4 jaar) met opvoedspanning, Video-hometraining (VHT) in gezinnen met kinderen in de basisschoolleeftijd voor ouders van 4-12 jarigen die opvoedspanning ervaren.
• De programma’s Stevig Ouderschap en VoorZorg bieden een groot aantal huisbezoeken aan door speciaal opgeleide jeugdverpleegkundige in de zwangerschap en de eerste periode daarna. Zo worden opvoedvaardigheden bij de ouder versterkt.
• Coach je kind is een (specialistische) interventie voor lager opgeleide ouders (4-18 jaar) met een migratieachtergrond die spanning ervaren bij de opvoeding. In een serie van wekelijkse huisbezoeken worden opvoedvaardigheden en het zelfvertrouwen van ouders versterkt. De JGZ-professional kan een gezin verwijzen naar deze interventie.

Geïndiceerde opvoedondersteuning is bedoeld voor gezinnen waar signalen of beginnende problemen aanwezig zijn, maar nog geen diagnose of ernstig probleem. Het doel is escalatie of verergering te voorkomen. Het programma Triple P niveau 4 en 5 is een opvoedtraining voor ouders met kinderen tot 16 jaar, die via de JGZ, het CJG of wijkteam kan worden aangeboden. Doel van de interventie is het voorkomen van ernstige gedrags-, en emotionele problemen bij jeugdigen.

Voor signaleren: zie module ‘Preventie en signaleren’

Aanbevelingen met betrekking tot Preventie en Signaleren zijn:

• Bespreek in contacten met ouders altijd eventuele opvoedvragen en -problemen. In Tabel 3 zijn voorbeeldvragen opgenomen die kunnen helpen bij een brede inschatting van de zorgbehoeften van ouders.
• Ouders hebben in de eerste plaats behoefte aan een luisterend oor. Stel daarom een open vraag die hen aanmoedigt om vrijuit te vertellen over hun ervaringen en gevoelens rondom het opvoeden en opgroeien van hun kind.
• Voor het systematisch signaleren en bespreken van opvoedvragen en -problemen worden de gespreksmethodieken GIZ en SPARK aanbevolen voor gebruik. Beide gespreksmethodieken methodieken zijn ‘Goed onderbouwd’ tot ‘Effectief volgens eerste aanwijzingen’ in de DEI, bieden een gestructureerde aanpak om samen met de ouders de brede opvoedsituatie te bespreken en een beslissing te nemen over een eventueel vervolg. Voor beide methodieken geldt dat zowel ouders als JGZ-professionals tevreden zijn over het gebruik in de praktijk.
• Om beter aan te sluiten bij wat ouders nodig hebben, is het belangrijk om oplossingsgericht te werken in plaats van te focussen op problemen. Dit betekent dat ouders worden gestimuleerd om zelf haalbare doelen te bedenken en stap voor stap te bereiken – zonder dat de JGZ-professional de oplossing bepaalt. Om dit goed te kunnen doen zijn trainingen en praktische ondersteuning voor JGZ-professionals onmisbaar.
• Laagdrempelige ouderbijeenkomsten voorzien in een behoefte van ouders. Ze bieden een veilige en toegankelijke plek om ervaringen te delen, vragen te stellen en steun te vinden. Daarom wordt aanbevolen dat de JGZ dit soort bijeenkomsten actiever inzet als vorm van preventieve opvoedondersteuning.

Voor verwijzen: zie module ‘Samenwerken en verwijzen’

De JGZ-professional verwijst ouders/jeugdige door als …

• De opvoedingsproblemen zo hardnekkig of complex zijn dat deze niet met lichte opvoedsteun te verhelpen zijn. Doorgaans is dan gespecialiseerde ondersteuning nodig bijvoorbeeld van een pedagoog, maatschappelijk werk, of andere professional in de jeugdhulpverlening.
• Er sprake is van (zware) opvoedproblemen of opvoednood;
  • Opvoedproblemen: ouders voelen zich onmachtig vanwege meer complexe problemen met betrekking tot ontwikkeling en opvoeding. Dat kan te maken hebben met een stapeling van problemen en/of de duur van de problemen. De opvoedproblemen vereisen een meer intensieve ondersteuning, zoals videointeractie-begeleiding.
  • Opvoedingsnood: de opvoedproblemen zijn zo ernstig en complex dat gespecialiseerde hulp ingezet moet worden. Er is sprake van een crisis of noodsituatie in het gezin. Doorgaans is een verwijzing naar de gespecialiseerde jeugdzorg.
• Er sprake is van problemen die de ontwikkeling van de jeugdige bedreigen, zoals
  • een ernstig psychiatrisch probleem bij de jeugdige;
  • psychopathologie of ernstige relatieproblemen bij ouders;
  • (zeer) beperkte verstandelijke vermogens bij ouders.
• Er signalen zijn van mogelijke kindermishandeling, huiselijk geweld of verwaarlozing.

JGZ-professionals helpen ouders bij het ontwikkelen van een positief opvoedklimaat door het zelfvertrouwen van ouders te bekrachtigen, door aandacht te besteden aan onderwerpen zoals de veilige hechting, communicatie tussen ouder en kind, en het stimuleren van zelfredzaamheid bij het kind. Daarnaast kan de JGZ professional vaardigheden zoals het belonen van positief gedrag, het stellen van grenzen en consequent zijn onder de aandacht brengen en ouders daarin begeleiden.

Enkele tips uit de Praktijkmodule Gespreksvoering:

• Neem kennis van de oplossingsgerichte benadering. Centraal uitgangspunt is dat de professional de ouder/jeugdige niet rechtstreeks beïnvloedt, maar dat de ouder/jeugdige zichzelf verandert.
• De professional gaat uit van de eigen kracht, ervaring en expertise van ouder/jeugdige. Hij/zij sluit aan bij de sterke kanten van het gezin/jeugdige, zonder de beperkingen uit het oog te verliezen.
• De professional erkent het gevoel van ouder/jeugdige, problematiseert niet onnodig, en normaliseert door uitleg en advies. Zodoende kan bijgedragen worden aan zelfvertrouwen van ouder/jeugdige en eigen kracht versterkt worden.
• De professional is zich ervan bewust dat gedragsverandering tijd kost en benoemt dit bij de ouder/jeugdige. Gedragsverandering doorloopt de volgende fasen:
  • Voorbeschouwing: de ouder/jeugdige ervaart geen probleem/behoefte.
  • Overpeinzing: beginnend inzicht in de noodzaak tot veranderen of er ontstaat een behoefte/wens/vraag.
  • Besluitvorming: de ouder/jeugdige ziet dat het goed is om iets te veranderen, wil die verandering ook, maar hoe?
  • Voorbereiding: de ouder/jeugdige bedenkt opties voor de verandering.
  • Actie: ouder/jeugdige gaat actief met de gekozen strategie aan de slag.
  • Nieuw gedrag: ouder/jeugdige toont het gedrag langdurig.
  • Terugval: ouder/jeugdige valt terug in oud gedrag. 

Het herkennen van de fase waarin de ouder/jeugdige zit, is ondersteunend bij het bespreken van een probleem en gewenste gedragsverandering.

In de Databank Effectieve jeugdinterventies van het NJi  is een groot aantal interventies te vinden die in Nederland door de JGZ, het wijkteam of het CJG ingezet kunnen worden bij opvoedvragen en -problemen. 

Hieronder in Tabel 8 worden de interventies beknopt weergegeven, globaal ingedeeld naar leeftijd en doelstellingen van de interventies. In bijlage 3 wordt een meer uitgebreide beschrijving van deze programma’s gegeven. 

Globaal kunnen deze interventies ingedeeld worden in vier groepen: 

1. Preventieve interventies voor ouders van jonge kinderen (tot 7 jaar) met als doel het voorkomen van opvoedproblemen en versterken sociale netwerk
   • Home-Start, Babytijd Babyclub, Moeders Informeren Moeders (MIM) en Dreumestijd.
2. Interventies voor ouders die lichte problemen ervaren met als doel het versterken van de opvoedcompetenties van de ouder
   • Video-feedback Intervention to Promote Positive Parenting and Sensitive Discipline (VIPP-SD), Triple-P niv.3, Mindful Ouderschap, Kortdurende Video-hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen,  Gordon-training, Video-hometraining (VHT) in gezinnen met kinderen in de basisschoolleeftijd en Opvoeden & zo.
3. Interventies voor ouders van tieners en adolescenten die lichte tot ernstige  problemen ervaren met als doel het versterken van de opvoedcompetenties van de ouder
   • Triple P niveau 4 en 5, Praten met kinderen, Coach je kind en Omgaan met Pubers.   
4. Preventieve JGZ-interventies vanaf de zwangerschap tot de leeftijd van 2 jaar om kindermishandeling te voorkomen
   • Stevig Ouderschap en VoorZorg        

Tabel 8. Overzicht van de beschikbare preventieve interventies, uitgesplitst naar leeftijden en doelstellingen die nagestreefd worden (peildatum januari 2025).

Deze richtlijntekst is gebaseerd op de JGZ-richtlijn ‘Opvoedondersteuning’, gepubliceerd in 2013. Bij het herzien van de richtlijn is de clusterwerkgroep ‘Opvoeden en Ondersteunen’ betrokken geweest. Deze werkgroep bestond uit zowel professionals met praktijkervaring in de JGZ als een deskundige op het gebied van opvoedondersteuning. De clusterwerkgroep is betrokken geweest via plenaire bijeenkomsten en schriftelijke feedbackrondes, waarbij hun opmerkingen en suggesties zijn verzameld en verwerkt in de richtlijnmodules.

Concept teksten werden geschreven door het projectteam van TNO, samen met leden van de clusterwerkgroep die speciale expertise hebben op het terrein van slaap bij kinderen. 

Startpunt voor de search is de JGZ richtlijn Opvoedondersteuning uit 2013. In het kader van de herziening van deze richtlijn werd gestart met oriënterend literatuuronderzoek. In eerste instantie ging het hierbij om systematische reviews en (inter)nationale evidence-based richtlijnen. Daarnaast werd in een aparte search gezocht naar artikelen over het perspectief van ouders en jeugdigen me betrekking tot het thema. Aan de hand van de resultaten van dit literatuuronderzoek heeft de richtlijnontwikkelaar zich op het richtlijnonderwerp georiënteerd.

Vervolgens werd een specifieke systematische zoekactie uitgevoerd aan de hand van de uitgangsvragen met als doel het vinden van literatuur om deze vragen te beantwoorden. De selectiecriteria berusten op:

• Methodologische criteria. Deze zijn afhankelijk van de uitgangsvraag (gericht op interventie, preventie, diagnostiek, prognose, etiologie, etc.). Voor interventievragen wordt bijvoorbeeld in eerste instantie gezocht naar RCTs omdat hier de minste kans is op vertekening. Voor etiologische en diagnostische vragen is een observationeel onderzoeksdesign meestal meer van toepassing.
• Inhoudelijke criteria, onderverdeeld in patiënten (P), interventies (I), gewenste vergelijkingen (C) en uitkomsten (O).

Hiërarchische aanpak

Met het oog op efficiëntie werd hiërarchisch gezocht. 

• Stap A: Het uitgangspunt was geaggregeerde literatuur van de afgelopen tien jaar over het onderwerp, zoals meta-analyses, systematische reviews en evidence-based richtlijnen.
• Stap B: Als dit onvoldoende opleverde of niet goed toepasbaar was op de Nederlandse situatie of de JGZ, werd de zoekstrategie uitgebreid met RCT’s en observationele studies waarin verbanden werden onderzocht.
• Stap C: De leden van de clusterwerkgroep leverden vervolgens aanvullende literatuur aan die volgens hen relevant was maar nog niet was meegenomen. Het projectteam beoordeelde deze publicaties en gebruikte de ‘sneeuwbalmethode’ om te controleren of er nog belangrijke artikelen ontbraken.
• Stap D: Bij onderwerpen of methoden waar weinig onderzoek naar beschikbaar was, is gebruik gemaakt van de kennis en praktijkervaring binnen de clusterwerkgroep.
• Stap E: Tenslotte is gezocht in de interventiedatabase Databank Effectieve Jeugdinterventies 

Zoekstrategie

Op basis van de vastgestelde uitgangsvragen (zie Uitgangsvragen in Preventie en signaleren en Begeleiden) zijn twee PICO’s opgesteld. De zoekstrategieën zijn in Pubmed en in PsycInfo uitgezet. Met PICO 1 werd gezocht naar methoden en interventies die door JGZ-professionals ingezet worden bij het begeleiden van ouders en jongeren in gezinnen waarin opvoedvragen- of problemen aan de orde zijn. PICO 2 werd ingezet om een overzicht te krijgen in de manieren waarop JGZ-professionals opvoedvragen en -problemen of de risico’s daarop bij kinderen en jongeren kunnen signaleren.

PICO 1: Interventies gericht op opvoedondersteuning.

PICO 2: Opvoedproblemen signaleren.

De reviewers selecteerden relevante studies in vier fasen:

1. De eerste selectie vond plaats op grond van de titel en de samenvatting van de studie
2. De tweede selectie na het lezen van de full-tekst
3. Vanwege de brede PICO werd een beperkt aantal reviews (met meta-analyses) geïncludeerd die het grootste gedeelte van de populatie en interventies/screeners dekken, rekening houdend met beschikbaarheid in de Nederlandse situatie of de mogelijkheid om dit in te kunnen voeren.
4. Individueel onderzoek (met voorkeur voor studies die in Nederland zijn uitgevoerd en in de JGZ) werd slechts gebruikt bij gebrek aan up-to-date systematische reviews en bij voldoende tijd.

De selectiecriteria berustten op:

• Inhoudelijke criteria: onderverdeeld in patiënten (P), interventies (I), gewenste vergelijkingen (C) en uitkomsten (O).

• Publicatieperiode: 2016-2024.

• Publicatie taal: Engels en Nederlands.

• Methodologische criteria: Deze zijn afhankelijk van de uitgangsvraag (gericht op interventie, preventie, diagnostiek, prognose, etiologie, etc.). Voor interventie vragen wordt bijvoorbeeld in eerste instantie gezocht naar (meta-analyses van) RCTs omdat hier de minste kans is op vertekening. Voor etiologische en diagnostische vragen is een observationeel onderzoeksdesign meestal meer van toepassing.

• Praktische uitvoering: interventies, methoden of instrumenten die in Nederland beschikbaar zijn (e.g. vertaald en/of materialen beschikbaar).

• Praktische uitvoering: interventies, methoden of instrumenten die binnen de JGZ toepasbaar en uitvoerbaar zijn.

Kwaliteit van het bewijs

Om de kwaliteit van de uitkomst in te schatten werd de GRADE methodiek gebruikt

• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van reviews met de AMSTAR2 en gebruikten de kwaliteitsbeoordeling van het individueel onderzoek die in de richtlijn wordt toegepast [158].
• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van RCT’s aan de hand van de Cochrane Risk of Bias Tool (RoB 2) [157].
• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van narratieve reviews aan de hand van SANRA [155].

Bij de formatie van de werkgroep is gelet op een goede balans tussen wetenschappers, inhoudelijke experts en uitvoerende JGZ professionals. De werkgroep bestond uit 18  personen:

• Dr. Monique l’Hoir, Klinisch pedagoog en GZ-psycholoog
• Dr. Ineke de Kruijff, Kinderarts
• Deniz Ince, projectleider bij het Nederlands Jeugdinstituut
• Matthijs Weijermars, specialist gedragsanalyse/Orthopedagoog
• Eline Moller, Orthopedagoog
• Marjet Winsemius, Oudervertegenwoordiger, Ouders en Onderwijs
• Mirjam Jobse,  Verpleegkundig Specialist JGZ
• Irene Rutte-Remkens, Stafverpleegkundige JGZ aandachtsfunctionaris kindermishandeling
• Margreet Harskamp, Jeugdarts M&G, onderzoeker Amsterdam UMC
• Willemien Klazema, Jeugdarts, arts Maatschappij en Gezondheid
• Marianne Almac-Linthorst, Jeugdarts KNMG
• Elly Driessen, Doktersassistente
• Marjolein van den Brink, Huisarts
• Barbara Klitsie, Verpleegkundig specialist in opleiding
• Emily Miesen, Jeugdverpleegkundige

Vanuit TNO zijn daar de volgende mensen bij aangesloten:

• Renate van Zoonen, projectleider
• Marianne de Wolff, inhoudsdeskundige
• Caren Lanting, richtlijnontwikkelaar
• Hristiyanna Ivanovah, richtlijnontwikkelaar 

Betrokkenheid ouders en jeugdigen

De oudervertegenwoordiger bij het Cluster ‘Opvoeden en Ondersteunen’ heeft de vergaderingen van het brede cluster bijgewoond en schriftelijk commentaar gegeven op alle aanbevelingen van deze richtlijn.

Verder hebben we ouders van jonge kinderen (0-12 jaar) via Facebook geworven om via een schriftelijke vragenlijst hun mening te geven over de aanbevelingen van deze richtlijn en suggesties te doen ter verbetering van de aanbevelingen. 88 ouders hebben de vragenlijst ingevuld. Hieronder wordt per aanbeveling de beknopte reactie van de ouders weergegeven. In bijlage 4 zijn de volledige antwoorden in de ouderpeiling te vinden. Voor zover mogelijk is de verwoording van de verschillende aanbevelingen en de tekst in de richtlijn aangepast op basis van de opmerkingen van de ouders.

Aanbeveling 1. Bespreek altijd opvoedvragen en -problemen met ouders

• Beoordeling: 86% van de ouders vindt dit een goede aanbeveling.
• Ouderfeedback: Ouders benadrukken het belang van een open, niet-oordelende houding. Sommigen wisten niet dat er ruimte was om opvoedproblemen te bespreken. Vragen zouden ook vanuit ouders zelf moeten kunnen komen.

Aanbeveling 2. Stel open vragen zodat ouders vrijuit kunnen praten

• Beoordeling: 92% van de ouders vindt dit een goede aanbeveling.
• Ouderfeedback: Open vragen worden gewaardeerd, maar ouders moeten zich ook veilig voelen. Gesloten vragen kunnen soms helpen om richting te geven.

Aanbeveling 3. Zorg voor een veilige omgeving tijdens gesprekken

• Beoordeling: 91% van de ouders vindt dit een goede aanbeveling.
• Ouderfeedback: De omgeving moet rust en openheid uitstralen. Steriele ruimtes en een focus op de computer kunnen het gevoel van veiligheid belemmeren.

Aanbeveling 4. Ouders houden de leiding in het gesprek, tenzij veiligheid in het geding is

• Beoordeling: 89% van de ouders vindt dit een goede aanbeveling.
• Ouderfeedback: Ouders willen betrokken worden, maar verwachten ook sturing van professionals als ze zelf niet goed weten wat ze moeten zeggen.

Aanbeveling 5. Laat ouders en jongeren meebeslissen

• Beoordeling: 87% van de ouders vindt dit een goede aanbeveling.
• Ouderfeedback: De mate van meebeslissen hangt af van de situatie. Ouders vinden het belangrijk dat ze daadwerkelijk beslissen, niet alleen ‘mee mogen denken’.

Aanbeveling 6. Vraag als arts/verpleegkundige hoe het met de ouder gaat

• Beoordeling: 91% van de ouders vindt dit een goede aanbeveling.
• Ouderfeedback: Oprechte interesse is cruciaal. Een oppervlakkige vraag is niet voldoende. Vraag ook naar het sociale netwerk van de ouder.

Aanbeveling 7. Professionals moeten snel opvoedproblemen signaleren en hulp inschakelen

• Beoordeling: 85% vindt dit goed (laagste score).
• Ouderfeedback: Ouders willen regie houden en niet dat er over hen beslist wordt. Ze vrezen wachtlijsten en bureaucratie. Betrek hen in elke stap.

Algemene indruk en tips van ouders als het gaat om opvoedondersteuning:

• Ouders waarderen de intenties van de richtlijn, maar pleiten voor meer betrokkenheid, respect voor hun rol, en betere communicatie.
• Ze vragen om meer tijd, veiligheid en openheid in gesprekken.
• Ze willen vroegtijdige, toegankelijke ondersteuning, zonder oordeel of overname van de regie.
• Er is behoefte aan informatie over wat de JGZ of het Centrum voor Jeugd en Gezin doet,
• Ouders stellen voor om informele bijeenkomsten met ouders, lezingen, koffie ochtenden of lotgenotengroepen te organiseren.
• “Maak geen onderscheid in afkomst en opleiding van de ouders. Ook een “wit” gezin waarin ouders een afgeronde opleiding hebben kunnen tegen dingen aanlopen waarbij extra hulp wenselijk is”
• “Praten over een kind waar het kind bij is kan voor het kind lastig zijn. Kijk of daar iets mee kan. Bijvoorbeeld dat de assistente even op het kind kan letten.”

De Opvoedingsbelasting Vragenlijst (OBVL) [111];[112] beoogt inzicht te geven in de mate waarin ouders de opvoeding van hun kinderen (van 0-18 jaar) als belastend of moeilijk ervaren. De vragenlijst bestaat uit 34 stellingen waarbij de ouders op een schaal aangeeft in hoeverre ze het eens zijn met de stelling. De OBVL heeft vijf subschalen: Problemen opvoeder-kindrelatie; Problemen met opvoeden; Depressieve stemmingen van de ouder; rolbeperking (“Door de opvoeding van mijn kind kom ik te weinig aan mezelf toe”) en gezondheidsklachten. Daarnaast kan een score voor totale opvoedbelasting worden berekend. De OBVL is primair ontwikkeld voor de jeugdhulpverlening, om gezinnen met problemen te signaleren en de behandeling te kunnen monitoren. Er is ook een verkorte versie van de OBVL ontwikkeld: de OBVL-K [112] die 10 vragen bevat die uitsluitend positief geformuleerd zijn. De OBVL-K is bedoeld als een laagdrempelige variant van de OBVL. Ook de OBVL-K is primair bedoeld voor de jeugdhulpverlening. 

De OBVL en de verkorte variant maken deel uit van de set Vragenlijsten Gezin & Opvoeding (VG&O): vier vragenlijsten die diverse aspecten van de opvoedingsomgeving in beeld brengen en zelfstandig kunnen worden afgenomen. Het gaat om de deze vier instrumenten:

• de Opvoedingsbelasting Vragenlijst (OBVL) en de OBVL-K
• de Vragenlijst Gezinsfunctioneren volgens Ouders (VGFO) met 28 vragen
• de Verkorte Schaal voor Opvoedersgedrag (VSOG). Ouders geven in 25 vragen aan hoe vaak zij bepaald gedrag laten zien ten opzichte van hun kind. (positieve betrokkenheid; regels aanleren; materieel belonen; straffen; fysiek straffen)
• de Vragenlijst Meegemaakte Gebeurtenissen (VMG; 15 vragen) waarin gebeurtenissen worden beschreven die kinderen kunnen meemaken. Bij elk item antwoordt de ouder met ‘ja’ of ‘nee’.

Al deze vragenlijsten zijn primair bedoeld voor gebruik in de jeugdhulpverlening en jeugd GGZ. De lijsten beogen een aanvulling en hulpmiddel te zijn voor diagnostiek en evaluatie. Alle lijsten worden ingevuld door de primaire opvoeder, meestal één van de ouders. Naast een Nederlandse versie zijn er diverse vertalingen beschikbaar. 

Gezinsvragenlijst (GVL)

De Gezinsvragenlijst is een oudervragenlijst waarmee de kwaliteit van gezins- en opvoedingsomstandigheden bepaald kan worden bij gezinnen met kinderen van 4 tot en met 18 jaar. De lijst beoogt de kwaliteit van de gezins- en opvoedingsomstandigheden in kaart te brengen, met name in de context van de (specialistische) jeugdhulpverlening. De uitkomst geeft aan wat de risico’s in het gezin zijn op problematisch gedrag bij een kind en wat de mogelijke oorzaken zijn van problemen. De interpretatie van de uitkomst van de vragenlijst mag alleen gedaan worden door psychodiagnostisch geschoolde personen; en daarmee is de vragenlijst niet geschikt voor toepassing in de JGZ. 

De Balansmeter 

De Balansmeter is een korte, wetenschappelijk onderbouwde digitale vragenlijst voor ouders, ontwikkeld in de Corona periode. Ouders beoordelen zelf hun draagkracht en draaglast met behulp van 8 korte vragen. Het instrument is ontwikkeld op basis van literatuuronderzoek, focusgroepen en in samenwerking met ouders en JGZ professionals. De Balansmeter is onderdeel van de SPARK methode. Het invullen van de vragenlijst duurt ongeveer 2 minuten.

De SPARK-methode

De SPARK is een gevalideerd en gestructureerd vraaggesprek om vroegtijdig (risico op) opvoed- en opgroeiproblemen bij jonge kinderen te signaleren. SPARK staat voor Signaleren van Problemen en Analyseren van het Risico bij opvoeden en opgroeien van Kinderen. De methode combineert het perspectief en de ervaring van ouders met de expertise van de jeugdverpleegkundige [6];[97];[98];[99]. Het ondersteunt de ouders en de jeugdverpleegkundige bij het voeren van gesprekken over het opvoeden en opgroeien van het jonge kind, via oplossingsgerichte gespreksvoering en een vaste gespreksstructuur. Ook verkleint het gebruik van de SPARK verschillen in de mate waarin jeugdverpleegkundigen risico’s signaleren. Er zijn vier SPARK-versies beschikbaar, voor toepassing vóór de geboorte en wanneer het kind 18, 36 en 60 maanden oud is. Het afnemen van de SPARK kost 20 tot 40 minuten, gemiddeld 30 minuten.

De GIZ

De GIZ is een methodiek waarmee ouders, jongeren en professionals samen de zorgbehoeften van een jeugdige of gezin in kaart kunnen brengen [23]; [24]. De afkorting ‘GIZ’ staat voor ‘Gezamenlijk Inschatten van Zorgbehoeften’, waarbij technieken uit zowel motiverende gespreksvoering als oplossingsgericht werken worden toegepast. Doel is om in dialoog met (aanstaande) ouders, kinderen en jongeren (en eventueel andere professionals) ontwikkel- en zorgbehoeften efficiënt, effectief en adequaat in kaart te brengen en samen te beslissen over passende ondersteuning. De GIZ-methodiek combineert de ervaringen van de ouder/jongere met de deskundigheid van de professional. De GIZ-methodiek is geschikt voor (aanstaande) ouders met kinderen (- 9 maanden tot 23 jaar) en voor kinderen en jongeren zelf, vanaf de leeftijd van 8 jaar. Zie ook Factsheet GIZ-methodiek. 

Vragenlijst Stevig Ouderschap 

JGZ-organisaties die de interventie Stevig Ouderschap aanbieden, kunnen de Vragenlijst Stevig Ouderschap [27];[121] voorleggen aan ouders. De vragenlijst bevat 17 vragen en wordt zowel door vaders als moeders ingevuld. De vragen hebben betrekking op risicofactoren voor kindermishandeling. Bijvoorbeeld: Heeft u zich de afgelopen drie jaar ongelukkig gevoeld? (Denk aan: angsten, depressies, rouw etc.); of ‘Vindt u het moeilijk om hulp te vragen?’ en ‘Werd u als kind geslagen?’ De antwoorden kunnen aangeven dat het gezin in aanmerking komt voor de interventie die  vier prenatale en zes tot tien postnatale huisbezoeken bevat. Tijdens een huisbezoek krijgt de jeugdverpleegkundige een beter beeld van de gezinssituatie en kan zij gericht ondersteuning bieden door te luisteren, mee te denken en ouders te coachen. Zie Module Begeleiden.

Onderzoek laat zien dat de uitkomst van de vragenlijst een verhoogd risico op toekomstige kindermishandeling goed kan voorspellen [143]. De vragenlijst Stevig Ouderschap, al dan niet in combinatie met de klinische inschatting van de jeugdverpleegkundige, stelt JGZ-professionals beter in staat om risico’s van kindermishandeling vroegtijdig in te schatten en gezinnen door te verwijzen naar preventieve interventies. 

Tabel 5b. Overzicht van internationale Instrumenten om ouderlijke stress in eerste levensjaar te meten (aangepast overgenomen van Øygarden [87].

Overzicht van interventies voor opvoedondersteuning in de Databank Effectieve jeugdinterventies (NJi). Peildatum: januari 2025

Aanbeveling: Bespreek altijd eventuele opvoedvragen en -problemen in gesprekken met ouders

• Goede aanbeveling: 86%
• Kan beter: 13%
• Niet goed: 1%

Suggesties om de aanbeveling te verbeteren:

• Gaat het hier om vragen en problemen vanuit de arts, of vanuit ouders?
• Als dit de hulpvraag van de ouders is is dat prima!
• Open en oordeelloze houding
• Wordt vaak zo gesteld dat er makkelijk goed wordt beantwoord
• Vraag hier ook gericht naar
• Zonder te oordelen
• Lange tijd wist ik niet dat er ruimte is om vragen en problemen op tafel te leggen.
• Soms zijn cursussen laagdrempeliger
• Wat vind je makkelijk en wat vind je moeilijk bij het opvoeden?
• Ook met kind
• In eerste instantie goede aanbeveling,  maar wees voorzichtig voorzichtig op de wijze waarop

Aanbeveling: Ouders willen vooral dat er naar hen geluisterd wordt. Stel een open vraag zodat ouders vrij kunnen praten over hun gevoelens, ervaringen met  de opvoeding

• Goede aanbeveling: 92%
• Kan beter: 6%
• Niet goed: 2%

Suggesties om de aanbeveling te verbeteren:

• Open vragen stellen
• Mag beter
• Ja, maar ouders moeten ook het vertrouwen hebben dat ze veilig kunnen praten
• Eerst gesloten vragen zodat je weet welke richting er vragen zijn
• Ligt eraan wat voor informatie je te weten wilt komen, er moet ook ruimte voor woord van kind wezen en de professional als adviseur

Aanbeveling: Zorg voor een veilige omgeving tijdens gesprekken over opvoeding met ouders, zodat ouders zich gehoord en begrepen voelen.

• Goede aanbeveling: 91%
• Kan beter: 6%
• Niet goed: 3%

Suggesties om de aanbeveling te verbeteren:

• En prettige sfeer.
• Regelmatig zijn ouders ook bezig met hun kind tijdens het gesprek
• Rustige omgeving
• Een veilige ruimte is voor mij een ruimte waarin je bijv. Niet naar een verpleegkundige en stagiaire kijkt met tussen ons in een tafel. En een steriele witte omgeving
• En open setting. Als je alleen maar naar de computer kijkt, ga je als ouders ook niets delen

Ouders houden altijd de leiding in het gesprek tenzij de veiligheid van het kind in gevaar is. 

• Goede aanbeveling: 89%
• Kan beter: 9%
• Niet goed: 2%

Suggesties om de aanbeveling te verbeteren:

• JGZ/Consultatie bureau kan leiding nemen als ouders niet weten/ niet veel zeggen
• Zorg ook en vooral voor contact. Laat ouders ook niet zwemmen, voer wel echt een gesprek.
• Professional leidt het gesprek
• Consultatie bureau kan leiding nemen als ouders niet weten/ niet veel zeggen
• sturing volgens vaste onderwerpen vanuit CJG
• Er moeten ook problemen gesignaleerd kunnen worden. Doe huisbezoeken
• Hangt ervan af

• Als toevoeging; dan kan de leiding worden overgenomen.

   

Laat ouders en jongeren meebeslissen, zodat keuzes samen worden gemaakt.

Respons:

• Goede aanbeveling: 87%
• Kan beter: 10%
• Niet goed: 2%

Suggesties om de aanbeveling te verbeteren:

• Afhankelijk van onderwerp
• Hoe verhoudt zich dat tot bovenstaande? Lijkt me dat standaard is dat ouders en jongeren zelf beslissen, tenzij veiligheid in het geding is. En ook dan, streef naar laten meebeslissen (op onderdelen) als dat enigszins mogelijk is
• Ouders beslissen altijd zelf. Samen nadenken erover lijkt mij passend
• Daar waar dit kan, soms kan een kind in zijn eigen belang hierin niet meer meebeslissen
• bij jongeren is het vaak veel ingewikkelder
• Meebeslissen impliceert dat een  ander dan de ouder beslist
• Minder tijdsdruk en meer de tijd nemen
• Ouders maken de beslissing niet een consultatiebureau!
• Laat ouders en jongeren niet méébeslissen.. laat hen beslissen!

1. Vraag als arts of verpleegkundige hoe het met de ouder gaat. Het is belangrijk dat ouders zich gesteund voelen als ouder(s). 

Respons:

1. Goed: 91%
2. Kan beter: 7%
3. Niet goed: 2%

Suggesties om de aanbeveling te verbeteren:

• Soms wordt er dit snel er tussendoor gevraagd
• Toon ook oprechte interesse. Van een vinklijstje vraag gaat weinig steun uit.
• Vraag naar netwerk van de ouder en zorg dat er mogelijkheden zijn om netwerk uit te breiden (it takes a village to raise a child)
• Inschatten per keer of de vraag nodig is
• Vraag nog nooit gekregen
• Observeer hoe het gaat met de ouders als bepaalde onderwerpen aan bod komen en stel gerichte vragen over hun stemming of gevoel erbij.

Jeugdartsen en verpleegkundigen moeten snel opvoedproblemen herkennen en hulp vragen aan andere hulpverleners als de problemen zo  ingewikkeld zijn dat meer hulp nodig is.

Respons:

• Goed: 85%
• Kan beter: 7%
• Niet goed: 8%

Suggesties om de aanbeveling te verbeteren:

• Waar ligt de regie? Voor wie is deze hulp? Ik zou snel klaar zijn met professionals die over mijn rug met allemaal mensen gaan bellen, daar ga ik niet naar terug. Consultatiebureau is vrijwillig!
• Geen wachtlijsten en grote omwegen die gemaakt moeten worden, zoals goedkeuring van een onbekende vande gemeente
• ook luisteren als ouders zelf aangeven hulp te wensen, ook al is in de ogen van de arts er nog geen groot probleem.
• Hangt af van de hulpvraag van ouders
• In samenspraak met ouders!!
• Het woord snel vind ik onnodig.

Heb je andere ideeën om de adviezen beter te maken voor ouders en kinderen?

• “Informatie-bijeenkomsten houden. Per kwartaal bijvoorbeeld. “
• Lotgenoten groepen organiseren
• Goed naar dossier kijken om advies te kunnen uitbrengen
• Ze mogen informeler zijn en op maat, niet iedere ouder heeft een hulpvraag dat mag meer gerespecteerd worden!
• Tip voor artsen en verpleegkundigen: actief luisteren is een vak apart (ik heb hier zelf veel trainingen over gegeven aan professionals). Ouders voelen als snel aan of ze echt gehoord worden
• Maak hulp voor jongeren toegankelijk. Zorg dat er voor psychische problemen geen wachtlijsten zijn.
• Praat vooral met de ouders en niet voor de ouders
• Vooral: niet invullen voor een ander en geen adviezen die niet gevraagd worden!
• Juist dat betrekken van anderen leidt tot veel problemen. Kijk eerst met de ouders. Kijk wie uit het netwerk kan steunen. Zorg voor 1 aanspreekpunt en blijf.
• “lezingen en koffieochtenden organiseren. of workshops voor kinderen en gelijk koffietafel voor ouders. sociale bijeenkomsten geven informeel de kans om over opvoedkundige uitdagingen ervaringen uit te wisselen”
• Eerder doorverwijzen
• Maak geen onderscheid in afkomst en opleiding van de ouders. Ook een “wit” gezin waarin ouders een afgeronde opleiding hebben kunnen tegen dingen aanlopen waarbij extra hulp wenselijk is
• zaken zijn vaak veel ingewikkelder als arts denkt. school, scheiding ouders ruzies etc etc…
• Ik heb altijd gemist dat ze de ontwikkelingsvoorsprong over het hoofd zagen en waar ze dan terecht kunnen.
• Beter luisteren naar behoefte ouders
• Graag had ik eerder geweten met wat voor vragen ik bij het CJG terecht kan. Ik dacht lange tijd dat het CJG een medische check was, omdat ik de leiding in gesprekken mocht nemen werd me pas laat duidelijk dat dit niet alleen een medische check betrof. Blijkbaar is me dit op het kraambed uitgelegd. Dit was echter voor mij niet het moment om uitleg te horen.
• Niet alleen naar gesteldheid ene kind vragen, maar ook naar broers of zussen
• Misschien ouder opvoed avonden met uitwisseling tussen ouders en een thema met info organiseren.
• Altijd open en eerlijk blijven wat er gaat gebeuren.
• “Wees transparant. Bij twijfel over een situatie bespreek dit met de ouders”
• Praten over een kind waar het kind bij is kan voor het kind lastig zijn. Kijk of daar iets mee kan. Bijvoorbeeld dat de assistente even op het kind kan letten
• Duidelijke regels en consequent zijn helpt enorm
• Gun professionals de tijd om daadwerkelijk de mensen te zien. Ook al is het daardoor minder vaak. Ik voelde me regelmatig onderdeel van een routinehandeling als ik kwam/kom opdraven. (Met ook fouten tot gevolg, als  je niet goed kijkt wie je voor je hebt. Of kind prematuur is of niet is best relevant voor vaststellen route Rijksvaccinatieprogramma).