De JGZ-richtlijn “Psychosociale problemen” richt zich op het voorkomen (collectieve en individuele preventie), signaleren en begeleiden bij psychosociale problemen. Het doel van de richtlijn is om JGZ-professionals te ondersteunen bij het leveren van kwalitatief goede en eenduidige zorg, gebaseerd op actuele wetenschappelijke inzichten en praktijkervaring. De richtlijn biedt handvatten voor het signaleren van (risico op) problemen, het bieden van passende ondersteuning en het samenwerken met andere professionals en organisaties in de keten van jeugdgezondheid en jeugdhulp.

Een richtlijn helpt professionals om, samen met ouders en jeugdigen, goede beslissingen te nemen in de praktijk. De inhoud is gebaseerd op bestaande kennis uit eerdere richtlijnen, nieuw wetenschappelijk onderzoek en professionele consensus. Professionals gebruiken richtlijnen ook om hun kennis up-to-date te houden, voor opleiding en bijscholing, en om afspraken en protocollen voor samenwerking op te stellen.

Voor deze richtlijn is de standaard herzieningstermijn van vijf jaar van toepassing.

Deze richtlijn omvat de volgende modules:

• De Kennismodule is een introductie op het onderwerp “Psychosociale problemen” voor professionals in de jeugdgezondheidszorg. Het beschrijft de definitie, prevalentie, risico- en beschermende factoren, en gevolgen van psychosociale problemen.
• De module ‘Preventie’ beschrijft per leeftijdsfase besproken hoe de JGZ-professional de gezonde psychosociale ontwikkeling van een kind kan stimuleren.  Er worden per leeftijdsfase tips en adviezen gegeven voor ouders hoe zij kunnen bijdragen aan een gezonde emotie-regulatie (= het vermogen om op een gepaste manier met gevoelens om te gaan)
• De module ‘Signaleren’ beschrijft per leeftijdsfase hoe de JGZ-professional psychosociale problemen kan signaleren.
• De module ‘Samenwerken en verwijzen’ gaat in op de samenwerking tussen JGZ-professionals en andere zorgverleners en instanties.
• De Module ‘Begeleiden’ beschrijft welke (lichte) interventies de JGZ-professional kan inzetten, zodra psychosociale problemen zijn vastgesteld. Ook worden adviezen gegeven voor jeugdigen met gedragsproblemen,  emotionele problemen en sociale problemen. Tenslotte bevat deze module enkele adviezen voor scherm- en mediagebruik

Deze JGZ-richtlijn is bedoeld voor alle professionals die werkzaam zijn binnen de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) en betrokken zijn bij de preventie, signalering, begeleiding en verwijzing van jeugdigen en hun ouders. Dat zijn jeugdartsen, jeugdverpleegkundigen, doktersassistenten, verpleegkundig specialisten en gedragswetenschappers in dienst van de JGZ.

Daarnaast kan de richtlijn ook relevant zijn voor andere professionals die nauw samenwerken met de JGZ, zoals huisartsen, pedagogisch medewerkers in de kinderopvang, professionals in het onderwijs, maatschappelijk werkers, of jeugd- en gezinscoaches in de jeugdhulp. Het uiteindelijke doel van de richtlijn is dat (aanstaande) ouders, opvoeders en jeugdigen (0-18 jaar) profiteren van de goede zorg. 

Scope

Deze module omschrijft de definitie en achtergrondinformatie van psychosociale problemen bij jeugdigen (0-18 jaar). Het doel van deze module is om JGZ-professionals te informeren over de omvang, risico’s en mogelijke gevolgen van psychosociale problemen bij kinderen en jongeren.

De richtlijn Psychosociale Problemen fungeert als voorloper voor vier andere JGZ-richtlijnen: Angst, ADHD, ASS en Depressie (zie Figuur 1). Deze richtlijn moet worden gezien als een overkoepelende richtlijn voor psychosociale problemen. Voor gedetailleerde informatie over de achtergrond (prevalentie), preventie, signaleren, samenwerken, verwijzen en begeleiden met betrekking tot deze specifieke onderwerpen dient de betreffende richtlijn te worden geraadpleegd. 

Figuur 1. Stroomdiagram JGZ-richtlijnen rondom het thema psychosociale problemen, binnen het cluster Psychosociaal Gedrag. De JGZ-richtlijn Psychosociale Problemen fungeert als een overkoepelende richtlijn. 

Daarnaast hebben de onderstaande JGZ- en externe richtlijnen ook betrekking tot de JGZ-richtlijn Psychosociale Problemen:  

• JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning
• JGZ-richtlijn Ouder-kind relatie
• JGZ-richtlijn Excessief huilen
• JGZ-richtlijn Slaap
• JGZ-richtlijn Voeding en eetgedrag
• JGZ-richtlijn Taalontwikkeling
• JGZ-richtlijn Kindermishandeling
• JGZ-richtlijn Huidafwijkingen
• GGZ Zorgstandaard Psychische klachten in de kindertijd

Deze richtlijn Psychosociale Problemen wordt gezien als een voorloper voor vier andere JGZ-richtlijnen Angst, ADHD, ASS en Depressie

De kernpunten vormen de samenvatting van de belangrijkste informatie, die een JGZ-professional nodig heeft om te kunnen werken met de richtlijn.

• Het doel van deze kennismodule is om JGZ-professionals te informeren over de omvang, risico’s en mogelijke gevolgen van psychosociale problemen bij kinderen en jongeren.
• Deze richtlijn dient als voorloper voor vier andere JGZ-richtlijnen: Angst, ADHD, ASS en Depressie en is een overkoepelende richtlijn voor psychosociale problemen. Voor meer informatie over de achtergrond, preventie, signalering, samenwerking, verwijzing en begeleiding bij deze onderwerpen, zie de specieke JGZ- richtlijn.
• Psychosociale problemen kunnen zich voordoen op drie verschillende gebieden: emotionele problemen (internaliserende problemen), gedragsproblemen (externaliserende problemen) en sociale problemen (contact met anderen).
• Een enkel symptoom is nog geen teken van een psychosociaal probleem. Er is sprake van een psychosociaal probleem wanneer meerdere, aan elkaar gerelateerde symptomen tegelijk voorkomen
• Gedragingen  van kinderen moeten altijd in de bredere context worden beoordeeld, met oog voor wat als ‘normaal’ gedrag kan worden beschouwd. Juist de variatie tussen kinderen is normaal. Psychosociale problemen komen wereldwijd gemiddeld tussen de 10-20% van de kinderen en adolescenten voor, afhankelijk van leeftijd.
  • Er zijn weinig actuele cijfers over psychosociale problemen bij jonge kinderen (0-12 jarigen) in Nederland. Mede door verschillende bronnen en meetmethodes die gebruikt kunnen worden
  • Volgens data uit de JGZ in 2005 komen psychosociale problemen voor bij 11% van de baby’s (14 maanden), 28% van de 5-6 jarigen en 21% van de 8-12 jarigen [204].
  • Er zijn verschillen in de prevalentie en het type psychosociale problemen tussen jongens en meisjes, waarbij meisjes meer internaliserende problemen en jongens meer externaliserende problemen rapporteren [9]; [10].
  • Deze verschillen beginnen al in de vroege kindertijd en blijven stabiel over de tijd, met een piek in externaliserende problemen bij jongens tijdens de vroege adolescentie [127].
• In de afgelopen tien jaar is het aantal (zelfgerapporteerde) psychosociale problemen onder jongeren in het basis- en voortgezet onderwijs toegenomen.
  • Deze stijging is zowel bij jongens als bij meisjes (12 – 18 jaar) geobserveerd. Bij meisjes is de stijging sterker in vergelijking met jongens..
  • De stijging in (zelf-gerapporteerde) mentale problemen onder jongeren wordt onder andere toegeschreven aan een afname in positieve sociale relaties, co-ruminatie (excessief praten over zorgen en negatieve emoties binnen vriendschappen) en schooldruk
• Risicofactoren voor het ontstaan van psychosociale problemen worden onderverdeeld in het micro – (kind, ouders), meso – (gezin, sociaal, buurt) en macrosysteem (culturele, politieke en economische invloeden op de ontwikkeling van het kind, bijvoorbeeld de wet- en regelgeving van een land).
  • Risicofactoren op microniveau zijn o.a. prematuriteit, temperament, geslacht of onderliggende aandoeningen (kind), Early Life Stress, en psychische en/of verslavingsproblematiek ouders.
  • Risicofactoren op mesoniveau zijn opvoedingsstijl, gezinssamenstelling, de buurt en ingrijpende gebeurtenissen. Ook sociale media gebruik is een risicofactor op mesoniveau.
  • Risicofactoren op macroniveau zijn SES en niet-westerse migratieachtergrond.
• Beschermende factoren zijn onder andere intelligentie, veergracht en zelfvertrouwen (kind), positieve ouder-kind interactie en steun van sociale netwerk (kind en ouders).
• Kinderen die opgroeien met psychosociale problemen hebben als (jong)volwassene een grotere kans op psychische stoornissen, waaronder suïcidale gedachten of gedrag. Het opgroeien met psychosociale problemen kan ook invloed hebben op het inkomen en de sociale contacten als volwassene.

• Wat is de definitie en prevalentie van psychosociale problemen bij kinderen en jongeren, uitgesplitst naar leeftijd (0-4 jaar; 4-12 jaar en 12-18 jaar)
• Wat zijn risico/ beschermende factoren van psychosociale problemen, uitgesplitst naar leeftijd? (NB: diversiteitsaspecten)
• Wat zijn de gevolgen van psychosociale problemen voor kind, ouder(s) en gezin? 

Begrippen

De psychosociale ontwikkeling verwijst naar de manier waarop kinderen zich ontwikkelen in relatie tot hun sociale omgeving en hoe ze omgaan met anderen. Wanneer er sprake is van psychosociale problemen, kan dit zich op drie verschillende gebieden uiten: 

• Emotionele problemen (internaliserende problemen) zoals angst, teruggetrokkenheid, depressieve gevoelens, psychosomatische klachten;
• Gedragsproblemen (externaliserende problemen) zoals agressief gedrag, onrustig gedrag en delinquent gedrag;
• Sociale problemen, dit zijn problemen die het kind heeft in het maken en onderhouden van het contact met anderen; 

Uitgegaan wordt van de definitie die eveneens gehanteerd wordt binnen de Lokale en Nationale Monitor Jeugdgezondheid (zie ook [204]) en een aantal proefschriften over vroegsignalering van psychosociale problemen door de JGZ [205];[206];[216];[174]; [244][237][238].

Mijlpalen in psychosociale ontwikkeling

Om psychosociale problemen bij kinderen en jongeren te signaleren, is het belangrijk om rekening te houden met wat past bij hun leeftijd. Een overzicht van de ontwikkelingsmijlpalen helpt de JGZ-professional bij het onderscheiden van de normale ontwikkeling van een afwijkende  psychosociale ontwikkeling.   

Tabel 1 geeft de mijlpalen weer die een kind doorloopt op het gebied van persoonlijke sociaal-emotionele ontwikkeling, uitgesplitst naar leeftijd. Deze tabel is gebaseerd op het Opvoeding & Ondersteuning schema van het NCJ. Hierbij is het van belang dat mijlpalen altijd in context dienen te worden gezien. Bij een te vroeg geboren kind bijvoorbeeld moet de leeftijd bijvoorbeeld gecorrigeerd worden (zie Richtlijn te vroeg en/of SGA geboren kinderen). Het gedrag van kinderen moet altijd in een bredere context worden bekeken, met aandacht voor wat als ‘normaal’ gedrag wordt gezien. Variatie tussen kinderen is juist normaal [178]. Zo kan een kind bijvoorbeeld tijdelijk angstig zijn of kieskeuriger worden met eten, zonder dat er direct sprake is van een probleem. Bij twijfel over het gedrag is het belangrijk om te letten op andere signalen en het algemene functioneren van het kind (zie Tabel 2 Symptomen van psychosociale problemen hieronder en de modules Signaleren en Verwijzen). Daarnaast kunnen sociale media en de grote hoeveelheid online informatie over opvoeding, ouderschap en (probleem)gedrag onzekerheid of twijfel bij ouders over wat normaal gedrag is vergroten [178].

Tabel 1. Ontwikkelingsaspecten sociaal-emotionele en persoonlijke ontwikkeling per leeftijd (gebaseerd op O&O schema)

Symptomen van psychosociale problemen 

Een symptoom van een psychosociaal probleem, zoals druk gedrag, is een specifieke gedraging die als ongewenst of minder optimaal kan worden bestempeld. Op zichzelf kan dit echter niet worden gezien als een teken van (ernstig) disfunctioneren. Er is sprake van een psychosociaal probleem wanneer meerdere, aan elkaar gerelateerde symptomen tegelijk voorkomen. Dit kan wijzen op een ernstiger situatie dan een enkel symptoom. Er is geen meetlat beschikbaar die aangeeft wanneer er sprake is van een psychosociaal probleem. Wel zijn er goede vroegsignaleringsinstrumenten (bijv. de SDQ) beschikbaar die een betrouwbaar en valide onderscheid kunnen maken tussen kinderen met – en zonder problemen. 

Symptomen van psychosociale problemen kunnen doorgaans worden ingedeeld in drie hoofdgebieden: internaliserende, externaliserende en sociale problemen. 

Toch passen niet alle symptomen in deze categorieën. Eet- en slaapproblemen, evenals symptomen bij jonge kinderen (0-1 jaar), zijn bijvoorbeeld moeilijker in te delen. Daarnaast kunnen problemen in elk gebied zich op verschillende manieren uiten, afhankelijk van de levensfase. De focus ligt daarom op de combinatie van symptomen, aangezien individuele symptomen soms passen binnen de leeftijdsgebonden ontwikkelingsmijlpalen (zie Tabel 2).

Tabel 2. Mogelijke symptomen van psychosociale problemen per leeftijdsgroep. [1] [2] 

Epidemiologie

Psychosociale problemen komen bij 10-20% van de kinderen en adolescenten wereldwijd voor[3]. Vroege signalering, screening, begeleiding en zo nodig behandeling van psychosociale problematiek is noodzakelijk geacht om langdurige gevolgen op latere leeftijd te voorkomen en risico’s op overige psychosociale problematiek te verminderen.[5] 

Volgens JGZ-professionals varieert in Nederland het aantal kinderen met psychosociale problemen tussen de 11% bij baby’s (14 maanden), 28% bij 5-6 jarigen en 21% bij 8-12 jarigen.[1] Ouders blijken minder psychosociale problemen te rapporteren in vergelijking met JGZ-professionals, variërend tussen de 4 – 9% bij jeugdigen tussen 14-maanden en 11 jaar (Tabel 3).[1][6] Jongeren daarentegen rapporteren zelf juist vaker psychosociale problemen dan ouders. Ouderrapportage kan aanvullende informatie bieden over psychosociale problemen bovenop zelfrapportage, vooral ten aanzien van externaliserende problemen bij jongeren.  Dit benadrukt het belang van het gezamenlijk beoordelen van ouder- en kindrapportages.[7]

Er zijn weinig actuele cijfers over de psychosociale problemen bij jonge kinderen in Nederland. Het is lastig om landelijke gegevens te verzamelen over kinderen van 0 tot 4 jaar, omdat hun gedrag sterk afhangt van hun ontwikkelingsfase. Ook maken verschillende manieren van meten en het gebruik van verschillende bronnen (zoals ouders, zelfrapportage en JGZ-professionals) het moeilijk om cijfers goed te vergelijken (zie Tabel 3).

Tabel 3: Prevalentie psychosociale problemen per leeftijdsgroep in Nederlands onderzoek. 

De Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) rapporten geven inzicht in de gezondheid en welzijn van jongeren vanaf 12 jaar. Deze onderzoeken worden elke vier jaar gehouden, waarbij leerlingen onder andere de SDQ invullen. In 2021 gaf ongeveer 26% van de groep 8 leerlingen aan dat ze psychosociale problemen hebben. Voor leerlingen in het voortgezet onderwijs was dat 31%.[13]

Verschil in type probleem per geslacht 

Afhankelijk van de leeftijd en geslacht zijn er aanzienlijke verschillen in de prevalentie en type psychosociale problemen die voor kunnen komen. Zowel internaliserende als externaliserende problematiek komen bij beide geslachten voor, echter worden internaliserende problemen, zoals angst, over het algemeen vaker bij meisjes gerapporteerd (door ouders). Jongens daarentegen vertonen vaker externaliserende problemen, zoals agressie en hyperactiviteit.[9] [10] Deze verschillen kunnen zich al vanaf de eerste levensjaren presenteren en blijken stabiel te blijven over de kleutertijd heen.[11] Vanaf de schoolgaande leeftijd nemen deze verschillen nog verder toe, en kan er ook meer sprake zijn van co-ontwikkeling van internaliserend en externaliserende problemen. 

Ook uit de jongere zelf-rapportages blijken deze verschillen aanwezig te zijn. Jongeren tussen de 11 en 19 jaar, die meededen aan de longitudinale TRAILS-studie (n=2230), toonden soortgelijke patronen in de prevalentie van problemen per leeftijd en geslacht.[127] Hierin werd een piek gezien in externaliserende problemen bij jongens tijdens de vroege adolescentie. De prevalentie van internaliserende problematiek neemt over het algemeen bij jongeren af in de puberteit, en komt vaker voor bij meisjes gedurende deze levensfase. De oorzaak van deze verschillen is nog niet bekend. 

Trends in prevalentie psychosociale problemen

In de afgelopen decennia is een duidelijke toename zichtbaar in het aantal zelfgerapporteerde psychosociale problemen onder jongeren (Figuur 2). Zowel in het basis- als het voortgezet onderwijs zijn aanzienlijke stijgingen te zien. Leerlingen uit groep 8 gaven in 2021 ruim twee keer zo vaak emotionele problemen aan als voorheen (van 11% naar 23%). Ook het aantal jongeren met hyperactiviteits- of aandachtsproblemen nam toe (van 25% naar 31%) [13]. 

Op het voortgezet onderwijs werden op alle probleemgebieden significante stijgingen gezien (Figuur 2). Daarbij vallen duidelijke verschillen op tussen jongens en meisjes. Meisjes rapporteerden in 2021 drie keer zo vaak internaliserende problemen dan jongens, en de toename onder meisjes was groter dan in voorgaande jaren. Tussen 2017 en 2021 was op alle probleemgebieden een sterke stijging zichtbaar bij meisjes, terwijl bij jongens alleen een significante toename werd gezien in internaliserende en totale problemen (Figuur 2).

De stijging in (zelf-gerapporteerde) mentale problemen onder jongeren wordt onder andere toegeschreven aan een afname in positieve sociale relaties, co-ruminatie (excessief praten over zorgen en negatieve emoties binnen vriendschappen) en schooldruk [13]. De ervaren druk blijkt het afgelopen decennium te zijn toegenomen. Ongeveer 1 op de 5 jongeren op het basisonderwijs ervaart stress door school, met name rondom het schooladvies [13]. Jongeren op het voorgezet onderwijs ervaart met name stress vanwege huiswerk, verwachtingen van ouders/leraren of hun toekomst [13]. Een deel van de bovenstaande factoren hangt waarschijnlijk ook samen met de coronacrisis.

Uit Nederlands onderzoek bleken jongeren (uit zelf-rapportage of door ouders gerapporteerd) vaker internaliserende psychosociale problemen te rapporteerden tijdens en na de coronacrisis, vergeleken met daarvoor. [143] [15] Rapportages van externaliserende problemen bleken onveranderd. Ook volgens de gezondheidsenquête van het CBS was er een piek in psychische klachten (volgens de Mental Health Inventory 5) gezien rondom de coronacrisis (gemiddeld 13% in 2021, komend van gemiddeld 7% in 2020), waarna deze niet meer terug naar het oude niveau is gedaald.[128]

Etiologie en pathogenese

De etiologie en pathogenese van psychosociale problemen is complex en multifactorieel. Belangrijke factoren die kunnen bijdrage aan het ontstaan van psychosociale problemen kunnen ruwweg onderverdeeld worden in psychologische, biologische, sociale, omgevings- en culturele factoren. Soortgelijke onderverdeling wordt omschreven in het zogenaamde biopsychosociaal model van Engel & Romano waarin de interactie tussen biologische (aanleg, erfelijkheid, aangeboren talenten, ziekten, voeding en conditie), psychologische (persoonlijkheid, gedachten, overtuigingen, gevoelens) en sociale (vaardigheden, samenwerken, inlevingsvermogen, etc.) factoren gebruikt wordt voor het begrijpen van gezondheid en ziekte.[16] Dit model kijkt met een integrale blik naar de mens en niet alleen naar de problemen en risico’s in de ontwikkeling. Het is belangrijk om te erkennen dat neurodiversiteit een grote rol speelt in hoe kinderen deze problemen ervaren en dat ieder kind uniek is in de manier waarop het omgaat met uitdagingen. 

Psychosociale problemen en sensorische informatieverwerking zijn sterk met elkaar verbonden. Sensorische informatieverwerking betreft het verwerken van zintuiglijke prikkels zoals tast, gehoor, zicht en evenwicht. Bij kinderen met sensorische verwerkingsproblemen kan deze verwerking overgevoelig of ondergevoelig zijn. Overgevoeligheid kan leiden tot vermijding van aanrakingen, harde geluiden of fel licht, terwijl ondergevoeligheid kan zorgen voor het zoeken naar extreme prikkels. Deze problemen beïnvloeden het dagelijks functioneren van kinderen, zoals deelname aan school en sociale interacties. Onderzoek toont aan dat kinderen met sensorische verwerkingsproblemen vaak ook psychosociale problemen hebben, zoals angst, agressie, sociale isolatie en concentratieproblemen [207].

Differentiaal diagnose

Het opstellen van een differentiaal diagnose voor psychosociale problemen is uitdagend wegens de brede aard van dit onderwerp en grote variatie aan uitingen (bijvoorbeeld per leeftijd). Binnen de JGZ dient de nadruk te liggen op het normaliseren van diverse gedragsuitingen en ontwikkeling. Hierbij is van belang dat er rekening wordt gehouden met leeftijdsadequate gedragingen, de bredere context van het kind en het evalueren van een combinatie van symptomen.

Wanneer er sprake blijkt te zijn van psychosociale problemen, dient de aanwezigheid van eventuele (psycho)somatische klachten (o.a. buikpijn, hoofdpijn, vermoeidheid, pijn op de borst en bedplassen) ook te worden nagegaan, en omgekeerd. Ook moet er bij schoolverzuim gedacht worden aan de aanwezigheid van psychosociale problemen. Schoolverzuim kan zowel de oorzaak als gevolg zijn van psychosociale problemen, en regelmatige afwezigheid kan leiden tot verdere problemen zoals leerachterstanden en verminderde sociale interacties. 

Bij aanwezigheid van andere lichamelijke klachten moet ook nagegaan worden of de vastgestelde gedragingen hieraan gerelateerd kunnen worden (denk hierbij aan neurologische afwijkingen, afwijkende schildklierfunctie, chronische pijn of aandoeningen die de sensorische verwerking kunnen beïnvloeden).  

Tevens is het van belang dat er onderscheid gemaakt wordt met psychiatrische aandoeningen. Er sprake is van (complexe) psychische problematiek wanneer symptomen het normale functioneren belemmeren. Voor diagnostische criteria voor psychische klachten en problemen in de kindertijd dient verwezen te worden naar de JGZ-richtlijnen ADHD, ASS, Depressie en Angst. Hier wordt verder op ingegaan in de module Preventie en Signaleren en Samenwerken en Verwijzen van deze richtlijn.

Risicofactoren worden hier omgeschreven als factoren (gedragingen, omstandigheden, kenmerken) die de ontwikkeling van psychosociale problemen bij een kind voorspellen of de kans op het voorkomen van psychosociale problemen binnen een bepaalde populatie vergroten [17];[241]. In de bespreking van de risicofactoren maken we onderscheid tussen het micro- meso- en macrosysteem die van invloed zijn op de ontwikkeling van een kind. 

• Microsysteem: factoren in het kind, de ouder of het gezin zelf;

• Mesosysteem: sociale (gezins)factoren, de buurt en de school;

• Macrosysteem: factoren in de grotere omgeving verder weg staan centraal (zoals de sociaaleconomische omstandigheden, cultuur en de maatschappij als geheel). 

Hieronder worden alleen die risicofactoren besproken waarvan in onderzoek is aangetoond dat ze samenhangen met het ontstaan of het voortbestaan van psychosociale problemen bij kinderen. Waarschijnlijk spelen er meer risicofactoren een rol bij het ontstaan van psychosociale problemen. Over deze factoren is te weinig onderzoek gedaan, waardoor het beschikbare bewijs beperkt of ontbrekend is.

Prematuriteit en/of laag geboortegewicht

Kinderen die te vroeg (< 37 weken zwangerschapsduur) en/of te licht (< 1500 gram) geboren worden hebben een hogere kans op psychosociale problemen dan kinderen die niet te vroeg of met een normaal gewicht geboren worden Dit blijkt voor zowel matig- (32 – 37 weken) als ernstig prematuur (<32 weken) geboren kinderen, hoewel de ernst van prematuriteit wel een rol lijkt te spelen in de kans op ontwikkeling van problematiek [20][23];[22] [19][21] [18].De hoge mate van stress waarmee prematuur geboren kinderen te maken krijgen, leidt ertoe dat ze sneller geprikkeld en negatief reageren op hun omgeving en dat ze minder goed hun emoties leren te reguleren, in vergelijking met voldragen kinderen [25].

Temperament kind 

De term ‘temperament’ verwijst naar een aangeboren gedragsstijl die over de levensloop grotendeels stabiel blijft. Kinderen verschillen bijvoorbeeld in de intensiteit van hun emoties, hun reactie op nieuwe prikkels, aandachtsspanne, sociabiliteit, activiteitsniveau en aanpassingsvermogen [26]. Een moeilijk temperament wordt gekenmerkt door geremdheid, prikkelbaarheid en een minder sociale houding. Baby’s met een prikkelbaar temperament hebben een grotere kans op sociale problemen op de basisschool en op psychiatrische symptomen in de adolescentie [30];[27];[28]. Peuters met een teruggetrokken of geremd temperament lopen een verhoogd risico op emotionele problemen in de puberteit [29];[28]. Kleuters met een korte aandachtsspanne blijken als tieners vaker externaliserend gedrag te vertonen [30][28]. Kinderen met een extravert en ongeremd temperament laten juist vaker hyperactief of agressief gedrag zien [31]; [32].

Geslacht kind 

Er zijn duidelijke verschillen in de prevalentie en het type psychosociaal probleem tussen jongens en meisjes. Alle psychosociale problemen kunnen bij beide geslachten voorkomen, maar meisjes hebben vaker last van internaliserende problemen vooral vanaf de puberteit. Jongens hebben over het algemeen vaker externaliserende problemen [9].

Kinderen met een chronische aandoening of licht verstandelijke beperking 

Kinderen met een chronische aandoening, zoals astma en Cystische Fibrose, hebben een verhoogd risico op psychosociale problemen ten opzichte van kinderen zonder chronische aandoening [33];[34];[35]. Naast de directe impact van het ziek zijn blijkt dat het hebben van een zichtbare chronische lichamelijke ziekte of beperking, zoals gezichts- en schedelaandoeningen (bijv. hazenlip, gespleten gehemelte), epilepsie, gehoorproblemen, huidaandoeningen of visuele beperkingen, indirect een verhoogd risico geeft op psychosociale problemen (o.a. door gepest worden, zie JGZ-richtlijn Pesten) [164];[189].

Ook blijkt dat kinderen met een verstandelijke beperking ruim 2 keer zo vaak psychische problemen hebben [36]; [37]. Bij kinderen met een Licht Verstandelijke Beperking (LVB, IQ 50-85 en sociale redzaamheid problemen) worden zeer hoge prevalenties van psychosociale problemen vastgesteld: maar liefst 61% van de 6-12 jarigen met een verstandelijke beperking hadden een verhoogde score op de SDQ [38]. Jongeren die te kampen hebben met zowel LVB als een chronische aandoening, hebben bovendien een nog grotere kans op psychosociale problemen: bijna de helft van deze jongeren (45%) had psychosociale problemen. Bij LVB jongeren die geen chronische ziekte hebben, lag de prevalentie van psychosociale problemen op 17% [39]. 

Bij kinderen met neurogene, syndromale aandoeningen blijken psychosociale en psychiatrische diagnoses aanzienlijk vaker voor te komen. Een neurogene syndromale aandoening is een erfelijke aandoening van het zenuwstelsel en kan leiden tot moeilijkheden met leren, denken of bewegen. Het type psychosociaal probleem is afhankelijk van het soort syndroom en daarbij horende sociale vaardigheden. Zo komen internaliserende problemen vaker voor bij bijvoorbeeld Prader-Willie en Williams syndroom, terwijl externaliserende problemen vaker bij kinderen met Down syndroom voorkomen [40]. Ook het doormaken van ernstige ziekte als kind geeft een verhoogde kans op het ontwikkelen van psychosociale problemen. Zo blijken kinderen die kanker hebben gehad vaker emotionele problemen te hebben [42]; [41]. Opvoeding en ouderlijke stress tijdens het ziekteproces spelen hierbij een belangrijke rol.

Stress

Langdurige of extreme stress kan invloed hebben op de ontwikkeling van kinderen en hun gevoeligheid voor het ontstaan van psychosociale problemen [57]. Het ervaren van chronische stress of ingrijpende gebeurtenissen in de kindertijd – ook wel Early Life Stress genoemd – wordt in verband gebracht met een verhoogd risico op psychosociale problemen op latere leeftijd [130]. Onderzoek laat zien dat schoolstress, zoals spanning door school, huiswerk of sociale omgang met klasgenoten, een van de belangrijkste bronnen van stress is onder jongeren [144]. Jongeren die veel schoolstress ervaren, rapporteren een lager welbevinden en een verminderd mentaal welzijn [144]. Bovendien blijkt dat meisjes vaker schoolstress en prestatiedruk ervaren dan jongens [211]

Prenataal middelengebruik

Middelengebruik tijdens de zwangerschap hangt samen met een verhoogd risico op psychosociale problemen bij kinderen [129]. Vooral roken en alcoholgebruik rondom de zwangerschap worden in verband gebracht met zowel externaliserende als internaliserende problemen ([48] [45][44][46][47]. De kans op negatieve gevolgen neemt toe naarmate de moeder meer alcohol gebruikt. Cannabisgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vooral samen te hangen met internaliserende problemen bij kinderen. Deze relatie is echter complex, omdat ook omgevings- en genetische factoren hierin een rol spelen [129][49].

Psychisch welbevinden ouders: voor de geboorte

Depressie, angst en stress bij de moeder tijdens de zwangerschap vergroten de kans op psychosociale problemen en psychopathologie bij het kind [52][50][51]. Deze psychische klachten kunnen invloed hebben op de biologische, cognitieve en gedragsmatige ontwikkeling van het kind [50]. Kinderen van moeders die tijdens de zwangerschap depressief of angstig waren, hebben tot wel twee keer zoveel kans op gedragsproblemen. Ook prenatale stress blijkt samen te hangen met ontwikkelingsstoornissen. Zo laten studies zien dat migrantenouders die verhoogde stress ervaren tijdens de zwangerschap een grotere kans hebben op kinderen met autisme (ASS), een verband dat in de literatuur wordt beschreven als de migratietheorie van autisme [53][54].

Het onderliggende biologische mechanisme lijkt te maken te hebben met een verstoring van psychofysiologische processen bij het ongeboren kind, zoals een disbalans in de activiteit van de hypothalamus-hypofyse-bijnier (HPA)-as. Dit kan leiden tot een ontregeling van het stresshormoonsysteem [55]. Zo’n disregulatie kan zowel in de prenatale periode als in de vroege kindertijd ontstaan (Early Life Stress) en heeft mogelijk langdurige invloed op de psychische gezondheid en ontwikkeling van het kind [130][57].

Psychisch welbevinden ouders: voor de geboorte

Kinderen van ouders met psychische problemen (KOPP) en/of verslavingsproblematiek (KOV) hebben een aanzienlijk verhoogd risico op het ontwikkelen van psychosociale of verslavingsproblemen; naar schatting twee tot dertien keer hoger dan gemiddeld [59][60][61][62][63][58]. In Nederland groeit ongeveer één op de vier kinderen op met een ouder die psychische problemen of een verslaving heeft [131]. De oorzaak van psychosociale problemen bij deze kinderen kan zowel erfelijk als omgevingsgerelateerd zijn. Problemen kunnen voortkomen uit genetische kwetsbaarheid, maar ook uit opvoedgedrag dat beïnvloed wordt door de psychische toestand van de ouder [45][65][64]. Of een kind daadwerkelijk problemen ontwikkelt, hangt af van meerdere factoren, zoals kenmerken van het kind zelf, de kwaliteit van de ouder-kindrelatie, de aanwezigheid van sociale steun, en de mate waarin de ouder in staat is adequaat opvoedgedrag te tonen [132].

Depressie bij de moeder wordt in het bijzonder in verband gebracht met meer psychosociale problemen bij kinderen [32][62]. Een postpartumdepressie verhoogt het risico op verstoringen in de mentale ontwikkeling, gebrekkige zelfregulatie, een laag zelfbeeld en langdurige emotionele of gedragsproblemen [59] [66]. Daarnaast is er een verband tussen postpartumdepressie en een onveilige gehechtheidsrelatie tussen moeder en kind [67] [64]. Moeders die veel angst ervaren of overbezorgd zijn, hebben bovendien vaker kinderen met internaliserende problemen [33]. Ook psychische problemen bij de vader blijken van invloed te zijn. Depressie bij vaders hangt samen met een verhoogd risico op zowel internaliserende, externaliserende als sociale problemen bij het kind [68][69]. Daarnaast laten kinderen van vaders met ADHD vaker externaliserend gedrag zien.

Chronische somatische aandoening bij de ouder

Kinderen van ouders met een chronische lichamelijke aandoening vertonen vaker internaliserend en externaliserend probleemgedrag dan kinderen van gezonde ouders [70]. Door de langdurige zorglast en de zorgen om de ouder ervaren adolescenten meer klachten als angst, somberheid, teruggetrokken gedrag en gevoelens van machteloosheid [70], Daarnaast worden zwakkere schoolprestaties gerapporteerd bij basisschoolkinderen en tienermeisjes die opgroeien met een ouder met kanker. Dit hangt vooral samen met schoolverzuim en concentratieproblemen [72].

Mishandeling van de moeder en trauma in de jeugd

Kinderen van moeders die in hun jeugd slachtoffer waren van emotionele, fysieke of seksuele mishandeling vertonen vaker externaliserend gedrag dan kinderen van moeders zonder dergelijke ervaringen — ook wanneer rekening wordt gehouden met achtergrondkenmerken zoals leeftijd, opleidingsniveau, samenlevingsvorm, partnergeweld en het geslacht van het kind [73]. Vrouwen die als kind mishandeling meemaakten en tijdens de zwangerschap een depressie ervaren, lopen bovendien een verhoogd risico om hun eigen kinderen te verwaarlozen of mishandelen. Hun kinderen hebben op hun beurt een grotere kans op het ontwikkelen van psychopathologie [74]. 

Ouders met een (licht) verstandelijke beperking

Ouders met een (licht) verstandelijke beperking (LVB; IQ 50–85) hebben vaak te maken met beperkte sociale steun, een lage sociaaleconomische status, armoede en/of psychische problemen [75][133]. Deze combinatie van factoren kan een vicieuze cirkel van ongunstige omstandigheden creëren, die het opvoedgedrag beïnvloedt en de kans op psychosociale problemen bij hun kinderen vergroot [76]. Hoewel het aantal studies beperkt is, wijzen onderzoeksresultaten erop dat kinderen van ouders met een LVB vaker tekorten ervaren op fysiek en sociaal-emotioneel gebied, wat kan leiden tot verwaarlozing of mishandeling [77][78][133]. Bij ongeveer de helft van deze ouders signaleren hulpverleners tekenen van verwaarlozing of mishandeling, en is ondersteuning van jeugdbeschermingsinstanties noodzakelijk [79][133].

Gehechtheidsrelatie

De interactie tussen ouder en kind speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van psychosociale problemen [80]. In gezinnen waar deze interactie minder sensitief of warm verloopt, komen bij kinderen vaker psychosociale problemen voor. De gehechtheidsrelatie tussen ouder en kind is een belangrijke bepalende factor voor het psychosociaal functioneren van het kind.

• Internaliserende problemen (zoals angst of somberheid) worden vaker gezien bij kinderen met een onveilig-vermijdende gehechtheidsrelatie, waarbij het kind weinig nabijheid zoekt en contact met de ouder vermijdt [81].
• Externaliserende problemen (zoals agressie of druk gedrag) komen vaker voor bij kinderen met een gedesorganiseerde gehechtheidsrelatie [82].

In zo’n gedesorganiseerde relatie is de ouder voor het kind tegelijkertijd een bron van steun én een bron van angst, wat kan leiden tot verwarring en stress in de ontwikkeling.

Opvoedstijl

De opvoedstijl van ouders heeft vanaf de vroege kindertijd een grote invloed op de cognitieve en psychosociale ontwikkeling van het kind [83] Een sensitieve en ondersteunende opvoeding helpt kinderen bij het aanleren van emotieregulatie en gewenst gedrag. Verschillende opvoedstijlen kunnen echter samenhangen met het ontstaan van psychosociale problemen:

• Vijandig of afwijzend opvoedgedrag en strenge, regelgerichte opvoeding gaan vaker samen met zowel internaliserende als externaliserende problemen [33][84][85].
• Overbescherming van ouders wordt geassocieerd met meer internaliserende klachten, zoals angst en teruggetrokken gedrag [33][86].
• Een lage mate van vertrouwen in de eigen opvoedcompetenties hangt samen met een verhoogde kans op gedrags- en emotionele problemen bij kinderen [87] en dit verband lijkt mede beïnvloed door het psychisch welbevinden van de ouder.

Een opvoedstijl die bedreigend, gewelddadig of verwaarlozend is, kan ernstige psychische en lichamelijke gevolgen hebben voor het kind (zie JGZ-richtlijn Kindermishandeling).

Gezinssituatie

De gezinssituatie speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van psychosociale problemen bij kinderen. Onderzoek laat zien dat kinderen uit éénoudergezinnen vaker last hebben van stress, angst en andere psychosociale problemen dan kinderen die opgroeien in tweeoudergezinnen [89][90][135]. Een mogelijke verklaring is het ontbreken van een tweede steunende ouder of het bestaan van aanhoudende conflicten met de ex-partner. De kwaliteit van de ouder-kindrelatie blijkt daarbij een van de belangrijkste beschermende of risicofactoren [168]. Dit geldt ook voor samengestelde gezinnen met stiefouders en/of stiefkinderen, een gezinsvorm die steeds vaker voorkomt [137].

Ingrijpende gebeurtenissen

Kinderen die een scheiding of relatiebreuk van hun ouders meemaken, hebben een verhoogd risico op zowel internaliserende als externaliserende en sociale problemen [91]. Dit risico lijkt niet alleen samen te hangen met de scheiding zelf, maar vooral met de stress en onrust die eromheen ontstaat.De mate van ouderlijk conflict is een belangrijke gezinsfactor bij het ontstaan van psychosociale problemen. Het effect hiervan wordt mede bepaald door de kwaliteit van de opvoeding en de sociaaleconomische status (SES) van het gezin. Ook andere ingrijpende levensgebeurtenissen – zoals het overlijden van een familielid, een ziekenhuisopname of een verhuizing – vergroten de kans op emotionele en gedragsproblemen [169] Dergelijke gebeurtenissen kunnen bovendien het voortbestaan van probleemgedrag in stand houden [92].

De buurt

Kinderen en jongeren die opgroeien in een kwetsbare wijk (voorheen ‘achterstandswijk’) in de stad of op het platteland hebben vaker psychosociale problemen dan gemiddeld [138]. Kwetsbare wijken worden gekenmerkt door hogere werkloosheid, lage inkomens, een groter aandeel bewoners met een uitkering en een overwegend sociale-huursector [138]. De samenstelling van de buurt speelt hierbij een belangrijke rol. Factoren zoals armoede, sociale isolatie, stigmatisering en een gebrek aan sociale controle vergroten de kwetsbaarheid van jongeren. Vooral externaliserende problemen – zoals agressie of delinquent gedrag – komen vaker voor bij kinderen die opgroeien in dergelijke wijken.

Schermtijd en sociale media

Schermtijd en sociale media zijn een integraal onderdeel geworden van de wereld waarin kinderen opgroeien. Uit verscheidene onderzoeken blijkt dat blootstelling aan schermtijd in het algemeen negatieve gevolgen kan hebben op zowel psychische als fysieke gezondheid. Bij jonge kinderen (<5 jaar) hangt  schermtijd samen  met meer gedragsproblemen, terwijl bij oudere kinderen er zowel meer internaliserende, externaliserende als sociale problemen gezien worden [95].

Het effect van smartphones en sociale media op de mentale gezondheid van jongeren is al geruime tijd onderwerp van discussie. Door het ontbreken van eenduidig wetenschappelijk bewijs zijn concrete leeftijdsgrenzen lastig vast te stellen [209]. Onderzoek laat zien dat het gebruik van sociale media op zichzelf geen directe positieve of negatieve effecten heeft [256]. De impact hangt af van wat jongeren online doen en zien, van hun persoonlijke kenmerken en kwetsbaarheden, en van de context waarin zij opgroeien.

De inhoud van sociale media blijkt daarbij bepalend voor eventuele effecten ervan. Blootstelling aan online haat of pesten wordt bijvoorbeeld in verband gebracht met internaliserende en externaliserende problemen (zie JGZ-richtlijn Pesten) [157];[96]. Hoewel verschillende studies een verband laten zien tussen schermgebruik bij jonge kinderen en het ontstaan van psychosociale problemen – zoals agressief gedrag, hyperactiviteit en moeilijkheden in sociale relaties – is het bewijs hiervoor nog niet consistent. Dat geldt eveneens voor de mogelijke invloed van snelle mediavormen (zoals korte video’s, sociale media en games) op het ontwikkelen van aandachtsproblemen [188]. Verdere studie is nodig om hier meer zekerheid over te krijgen [178].

Naast de inhoud speelt ook de hoeveelheid schermtijd en het gebruik van sociale media een rol als risicofactor voor psychosociale problemen, met name van internaliserende aard, zoals angst en somberheid [97]. Het wetenschappelijke bewijs hiervoor is echter nog niet eenduidig, mede door verschillen in onderzoeksmethoden [100][99][98]. Bovendien bestaan veel moderne mediavormen, zoals sociale media en streamingdiensten, nog maar relatief kort, waardoor de mogelijke langetermijneffecten pas in de toekomst duidelijk zullen worden.

Pesten en gepest worden

Zowel pesten als gepest worden hangen consistent samen met een verhoogde kans op internaliserende problemen, zoals (sociale) angst, depressie en eenzaamheid [151][187]. Het verband tussen pesten en internaliserend gedrag is bovendien bi-directioneel: kinderen die gepest worden, lopen een groter risico op het ontwikkelen van internaliserende problemen, terwijl dergelijke problemen op hun beurt het risico vergroten om slachtoffer van pesten te worden [158]. Zie ook de JGZ-richtlijn Pesten. Binnen het thema pesten valt ook discriminatie, bijvoorbeeld op basis van seksuele oriëntatie, genderidentiteit of afkomst. Uit onderzoek blijkt dat lesbische, homoseksuele, biseksuele, transgender, intersekse en queer (LHBTIQ+) jongeren vaker slachtoffer zijn van pesten en discriminatie dan hun heteroseksuele leeftijdsgenoten [235][236].

Sociaal Economische Status (SES) 

Kinderen en jongeren uit gezinnen met een lage Sociaal Economische Status (SES) hebben een verhoogde kans op het ontwikkelen van internaliserende en externaliserende problemen [100];[101]; [102]. Een lage SES wordt opgevat als een laag opleidingsniveau van de ouder(s), al dan niet in combinatie met een laag inkomen (dat wil zeggen: ouders hebben een laag inkomen doordat ze werkloos zijn of ongeschoold werk verrichten). Hoewel een lage SES samenhangt met een verhoogde kans op het ontwikkelen van psychosociale problemen, blijkt dit ook sterk samen te hangen van de diverse factoren die hierboven zijn omschreven (zoals psychische en verslavingsproblematiek ouders, gezinssituatie en sociaal netwerk) [139]; [241].

Migratieachtergrond 

Onderzoek naar de relatie tussen migratieachtergrond en het ontstaan van psychosociale problemen laat geen eenduidig beeld zien. Kinderen uit migrantengezinnen vormen een diverse groep, met uiteenlopende achtergronden, zoals die van vluchtelingen of arbeidsmigranten.

Vluchtelingenkinderen worden beschouwd als een kwetsbare, maar tegelijkertijd ook veerkrachtige groep [210];[106]. De psychische gezondheid van deze jeugdigen wordt sterk beïnvloed door de stress die binnen vluchtelingengezinnen wordt ervaren. Deze stress komt vaak voort uit de ervaringen van ouders die zelf een (stressvol) vluchtproces hebben doorgemaakt, als volwassene of als kind, en kan intergenerationeel worden overgedragen. Kinderen die zelf gevlucht zijn, blootgesteld zijn geweest aan geweld, of een moeder hebben met een posttraumatische stressstoornis (PTSS) of depressie, lopen een verhoogd risico op psychische klachten [106].

Naast de specifieke stressoren rondom vluchten, kunnen ook algemene ervaringen van het ‘migrant zijn’ invloed hebben op de mentale gezondheid. Factoren zoals ervaren discriminatie, taalbarrières, culturele verschillen en veranderingen in gezinsdynamiek na migratie spelen hierbij een belangrijke rol [151]; [105];[197]. Verschillende vormen van discriminatie – waaronder racisme en microagressie – kunnen de ontwikkeling belemmeren en worden in verband gebracht met een verhoogd risico op zowel internaliserende als externaliserende problemen [184].

In dit hoofdstuk bespreken we de beschermende factoren, waarvan in onderzoek is vastgesteld dat ze de negatieve invloed van risicofactoren op de psychosociale ontwikkeling van kinderen daadwerkelijk inperken. 

Intelligentie, veerkracht en zelfvertrouwen van het kind 

Intelligentie en zelfvertrouwen worden beschouwd als belangrijke beschermende factoren binnen het kind zelf [65]; [107]. Kinderen met een hogere intelligentie beschikken doorgaans over meer veerkracht (resilience) en zijn beter in staat om problemen op te lossen dan hun minder intelligente leeftijdsgenoten. Zij hebben vaak sterkere sociale vaardigheden en een groter vermogen tot emotieregulatie.

Vanuit het veerkrachtperspectief wordt veerkracht gezien als het vermogen van kinderen om zich positief aan te passen, ondanks de aanwezigheid van (complexe) problematiek. Veerkracht speelt een belangrijke rol bij het al dan niet ontstaan van psychosociale problemen. In tegenstelling tot eerdere opvattingen wordt veerkracht tegenwoordig gezien als een dynamisch proces dat in de loop van de tijd kan veranderen. Factoren zoals een ondersteunend sociaal netwerk, duidelijke structuur en regels in het gezin, en hoge maar realistische ouderlijke verwachtingen blijken bij te dragen aan het versterken van de veerkracht van kinderen [161]. Ook werkt zelfvertrouwen beschermend tegen de ontwikkeling van psychopathologie [107]. Daarnaast kan een sterk zelfvertrouwen in combinatie met een positieve etnische identiteit, een gevoel van verbondenheid met de eigen etniciteit, bescherming bieden tegen depressieve gevoelens en angst bij jongeren die opgroeien in moeilijke omstandigheden [108].

Veilige gehechtheidsrelatie

Onderzoek laat zien dat positieve ouderlijke interacties een buffer kunnen vormen tegen verschillende risicofactoren [110];[109]. Een veilige gehechtheid tussen ouder (of verzorger) en kind vormt de basis voor een gezonde sociaal-emotionele ontwikkeling [81]; [212]; [213] (zie ook JGZ-richtlijn Ouder-kindrelatie).

Een warme opvoedingsstijl en een hechte ouder-kindband kunnen kinderen beschermen tegen emotionele en gedragsproblemen, bijvoorbeeld in situaties van pesten, hoge stress of ingrijpende gebeurtenissen zoals het verlies van een ouder [109];[110]. Het wetenschappelijke bewijs is echter niet altijd consistent. Recente studies tonen aan dat gezinsfunctioneren en regelmaat niet in alle gevallen een beschermende werking hebben tegen de aanwezigheid van meerdere risicofactoren. Verschillen in onderzoeksopzet en meetmethoden kunnen deze variatie in bevindingen deels verklaren [111].

Steun vanuit sociale netwerk

Uit verschillende studies blijkt dat steun uit het sociale netwerk (familie, vrienden, op school of in de wijk) een belangrijke beschermende factor is voor de mentale gezondheid van jongeren [112]; [173]. De aanwezigheid van een (stabiel) sociale netwerk blijkt beschermend te zijn voor het ontwikkelen van internaliserende problemen bij jongeren, zeker bij aanwezigheid van andere risicofactoren. 

Hierbij blijkt ook dat de kwaliteit van steun belangrijker is dan de kwantiteit. De rol van online sociale netwerken blijkt steeds groter te worden [113]. Naast de risico’s die sociale mediagebruik met zich mee kunnen brengen, zijn er ook positieve gevolgen van het gebruik van sociale media onder jongeren. Zo blijkt het gebruik van sociale medianetwerken effectief te kunnen zijn voor het bevorderen van het psychisch welbevinden van jongeren met internaliserende problemen [115]; [114]. Ook voor ouders blijkt het gebruik van sociale netwerken gunstig voor het omgaan met moeilijk of lastig gedrag van hun kinderen. Sociale steun van het informele sociale netwerk blijkt als buffer te kunnen fungeren tussen stress voor de moeder, inadequaat opvoedgedrag en de ontwikkeling van internaliserend en externaliserend probleemgedrag van kinderen [116].

Tabel 3: Samengevat risico- en beschermende factoren 

* geen eenduidig bewijs

Somatische klachten en psychosociale problemen

Somatische klachten kunnen zowel een kenmerk als een oorzaak zijn van psychosociale problematiek. Zo blijkt dat aandoeningen zoals astma, een licht verstandelijke beperking of slaapproblemen het risico op psychosociale problemen kunnen verhogen [117];[34];[39]. Omgekeerd kunnen psychosociale problemen de cognitieve ontwikkeling beïnvloeden, bijvoorbeeld door het ontstaan van spraak-, taal- of leerproblemen [118];[119].

De ontwikkeling van kinderen vindt plaats binnen verschillende domeinen (zoals fysiek, motorisch, taal en cognitief) en wordt bepaald door een voortdurende interactie tussen het kind, de ouders en de omgeving. Psychosociale problemen en bijbehorende opvoedingsproblemen staan altijd in wisselwerking met deze ontwikkelingsdomeinen. De impact van psychosociale problematiek op andere ontwikkelingsgebieden hangt af van de aard, duur en frequentie van de problemen, evenals van de leeftijd en het ontwikkelingsniveau van het kind.

Ernstige psychosociale problemen kunnen ook invloed hebben op de ontwikkeling van hersenstructuren, zoals de prefrontale cortex, hippocampus en amygdala [57]. Er is een duidelijk verband tussen ernstige psychosociale problemen en verstoringen in de stressreactie van het lichaam, vooral in de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA-as). Dit kan bijdragen aan problemen in de ontwikkeling van het zenuwstelsel [55]. Een ontregelde HPA-as veroorzaakt onevenwichtige stresshormoonspiegels, waaronder cortisol, en kan resulteren in een permanente staat van verhoogde alertheid, gericht op een snelle vecht-of-vluchtreactie bij stress [121];[122]. Deze verstoringen kunnen zowel prenataal als in de kindertijd optreden en hebben mogelijk invloed op temperament en emotieregulatie [152].

Ook verstoringen in de sensorische informatieverwerking (prikkelverwerking) blijken samen te hangen met psychosociale problemen en psychiatrische aandoeningen (zie JGZ-richtlijn ASS en ADHD). Problemen in de prikkelverwerking kunnen het emotioneel, gedragsmatig en sociaal functioneren beïnvloeden [236]. Hyper- of hyporeactief reageren op zintuiglijke prikkels is hierbij kenmerkend: kinderen met een lage prikkeldrempel kunnen door bepaalde prikkels opvallend druk, fel of emotioneel reageren, terwijl kinderen met een hoge prikkeldrempel juist meer stimulatie nodig hebben om adequaat te reageren [236]. Bepaalde somatische aandoeningen kunnen bovendien bijdragen aan verstoringen in de sensorische informatieverwerking.

Psychosociale problemen in de vroege kinderleeftijd kunnen voorspellend zijn voor latere problemen. Zowel externaliserend als internaliserende problemen op jonge leeftijd worden geassocieerd met psychische stoornissen in de (vroeg)volwassenheid [141]. Het bewijs hiervoor is echter niet eenduidig. Kinderen met (co-ontwikkeling van) externaliserende problemen blijken vaker agressief of delinquent gedrag te vertonen als jongvolwassenen [5];[123]. Internaliserende en externaliserende psychosociale problemen worden gerelateerd aan DSM-diagnoses op latere leeftijd [124]. Ook wordt de kans op suïcide zowel door internaliserende als externaliserende problemen in de kinderleeftijd verhoogd (zie ook JGZ-richtlijn Depressie) [125]. Bovendien blijkt opgroeien met psychosociale problemen ook invloed te hebben op latere inkomsten en sociale netwerken [142][126]. 

Psychosociale problemen bij kinderen hebben niet alleen invloed op hen, maar ook op hun broers en zussen, ouders en de bredere familie en omgeving. Broers en zussen kunnen vatbaarder zijn voor het ontwikkelen van eigen emotionele en gedragsproblemen, mogelijk door veranderde gezinsdynamiek en stress [183]. De aanwezigheid van psychosociale problemen en de mogelijk onzekerheid bij ouders kunnen spanningen binnen het gezin veroorzaken of verergeren (zie ook JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning en Ouder-kind relatie). Ouders kunnen te maken krijgen met verhoogde stress, angst en gevoelens van ontoereikendheid, vooral als ze niet over de nodige middelen en ondersteuning beschikken om met de problemen van hun kind om te gaan. Dit kan leiden tot een vicieuze cirkel waarin de psychosociale problemen van het kind verergeren door de stress en spanningen binnen het gezin.

De JGZ helpt psychosociale problemen bij kinderen en jongeren te voorkomen door ouders te informeren over normale ontwikkeling en zo alledaagse zorgen te normaliseren. Bij vastgestelde problemen kan de JGZ lichte interventies inzetten of, indien nodig, doorverwijzen. In deze module staat per leeftijdsfase beschreven hoe de JGZ de psychosociale ontwikkeling kan stimuleren en preventie kan toepassen. Het signaleren van psychosociale problemen en bijbehorende instrumenten worden in een aparte module behandeld.

Hoe en wanneer kan preventie van psychosociale problemen (en de gevolgen daarvan) door JGZ-professionals het beste plaatsvinden?     

Jonge kinderen (0-4 jaar) hebben de taal nog niet om hun gevoelens onder woorden te brengen. Ze uiten hun gevoelens via hun lichaam, stem en gedrag [194]. Een baby gaat huilen wanneer hij/zij schrikt, een peuter kan gaan stampvoeten of op de grond liggen krijsen als iets niet lukt of niet naar wens gaat, en een kind in de basisschoolleeftijd  laat enthousiasme zien door te springen of in de handen te klappen als iets heel spannends gaat gebeuren. Deze gedragingen zijn normaal en passend bij de leeftijd. 

Ouders en andere opvoeders geven betekenis aan het gedrag van hun kind en reageren daarop. Zo spelen zij een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de emotie­regulatie van hun kind. Emotieregulatie is het vermogen om met gevoelens om te gaan: het gaat om het herkennen, begrijpen en op een passende manier uiten of bijsturen van emoties. Voor kinderen betekent dit bijvoorbeeld dat ze leren hoe ze zichzelf kunnen kalmeren bij stress of hoe ze met teleurstellingen omgaan. Zie ook JGZ-richtlijn Ouder-kind relatie.  

Wanneer je als JGZ-professional in gesprek gaat met ouders over het gedrag van hun kind, nodig hen dan uit om samen te onderzoeken welke behoefte er mogelijk achter dit gedrag schuilgaat. Vraag bijvoorbeeld wat het kind met zijn of haar gedrag probeert duidelijk te maken, of in welke situaties het gedrag vooral voorkomt. Door stil te staan bij de mogelijke oorzaken of betekenis van het gedrag, help je ouders om met meer begrip naar hun kind te kijken en de gevoelens van hun kind serieus te nemen.

Voor ouders/opvoeders van kinderen 0-4 jaar

• Geef als ouder/opvoeder het goede voorbeeld: Laat zien hoe jij zelf met emoties omgaat, bijvoorbeeld: “Ik ben boos, dus ik adem rustig in en uit.”
• Neem gevoelens serieus: erken de emoties van het kind, ook als ze niet logisch lijken. Stel gerust en denk mee in oplossingen (zoals een nachtlampje bij angst).
• Laat weten dat alle gevoelens oké zijn, maar stel grenzen aan gedrag: “Boos zijn mag, slaan niet.”
• Blijf rustig en ondersteunend. Reageer kalm op driftbuien of verdriet. Het kind heeft jouw rust en nabijheid nodig om weer tot zichzelf te komen.
• Praat over gevoelens samen met het kind: “Ik zie dat je verdrietig bent omdat je speelgoed kapot is.” Zo leert je kind woorden geven aan wat hij/zij voelt.
• Zorg voor een voorspelbare dagindeling en duidelijke regels. Dat geeft kinderen houvast en rust.

Meer praktische tips voor ouders/opvoeders zijn te vinden op deze pagina van het Nederlands Jeugdinstituut.

Voor ouders/opvoeders van kinderen 4 -12 jaar

• Benoem en beloon positief gedrag: Geef complimenten als de jeugdige iets dappers of goeds doet, ook als het spannend is. Erken tegelijk ook gevoelens van angst of onzekerheid.
• Bespreek emoties van jouzelf, de jeugdige en anderen. Gebruik situaties uit het dagelijks leven, boekjes of filmpjes om samen na te denken over hoe iemand zich voelt.
• Geef het goede voorbeeld: laat zien hoe jij zelf met emoties omgaat, zoals rustig blijven bij stress. Benoem wat je voelt én wat je ermee doet.
• Help de jeugdige boosheid of verdriet op een gezonde manier te uiten, bijvoorbeeld door erover te praten, te bewegen of even af te koelen in plaats van te slaan of schreeuwen.
• Bij een conflict tussen ouder en kind: Praat na afloop rustig met zoon of dochter. Benoem wat er gebeurde, toon begrip en bied excuses aan als je zelf te fel reageerde. Zo leer je samen herstellen en verbinden.
• Blijf betrokken bij de jeugdige, ook als hij/zij zelfstandiger wordt. Kinderen vanaf 10 jaar willen zelfstandig zijn, maar hebben nog steeds steun en aandacht van hun ouders nodig. 

Meer praktische tips voor ouders zijn te vinden op deze pagina van het Nederlands Jeugdinstituut.

Voor ouders/opvoeders van jongeren 12 – 18 jaar

• Wees beschikbaar en toon echte interesse. Dat helpt de jongere zich gehoord en gesteund te voelen.
• Luister zonder oordeel: laat de jongere praten zonder meteen advies te geven of het probleem te bagatelliseren.
• Laat merken dat gevoelens als angst, stress of verdriet normaal zijn: “Dat klinkt echt lastig. Ik ben er voor je.”
• Vermijd kritiek en vergelijkingen. Zeg liever niet: “Stel je niet aan” of “Toen ik jong was…” – dat doet af aan hun ervaring.
• Vraag wat de jongere nodig heeft; soms is luisteren genoeg. Vraag of en hoe je kunt helpen.
• Laat de jongere zelf keuzes maken en leren van fouten. Blijf betrokken, zonder alles op te lossen.
• Stimuleer gezonde gewoonten: help de jongere aan een regelmatig ritme met slaap, beweging en gezonde voeding.
• Let op zorgsignalen, zoals zich terugtrekken, verlies van interesse, slaapproblemen of sombere uitspraken. Bij zorgen: neem contact op met JGZ, huisarts of een psycholoog.

Voor tips over schermgebruik en digitale media: zie Module Begeleiden van deze richtlijn.

Elke ouder/opvoeder die zich zorgen maakt over de psychosociale ontwikkeling van zijn/haar kind verdient zorgvuldige en passende aandacht van de JGZ-professional. Dit geldt ook voor jongeren die niet goed in hun vel zitten en via school bij een JGZ-professional terechtkomen. 

Tijdens het contact met de JGZ-professional is voldoende tijd nodig om het verhaal van de ouders en/of de jongere zelf goed in kaart te brengen. De communicatie tussen professional en ouder(s) en jongere(n) is van groot belang, omdat ouders en jongeren zich door positieve aandacht en bejegening gehoord en begrepen voelen (zie Praktijkmodule Gespreksvoering in de JGZ). 

Door ouders, jongeren en andere opvoeders te informeren over de normale psychosociale ontwikkeling, worden veel voorkomende vragen en zorgen van ouders en jeugdigen over gedrag en emoties  genormaliseerd. Zie ook JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning (Preventie en signaleren). 

De ontwikkeling van kinderen brengt telkens nieuwe uitdagingen voor ouder/opvoeder en kind met zich mee, die voortkomen uit biologische veranderingen, motorische en cognitieve ontwikkelingen, maar ook sociale verwachtingen en (cultureel bepaalde) keuzes. Als kinderen naar de basisschool gaan, wordt van hen verwacht dat ze overdag zindelijk zijn bijvoorbeeld. Ontwikkelingspsychologen spreken van ‘ontwikkelingsopgaven’ van een kind of jongere. Het voltooien van de ontwikkelingsopgaven is belangrijk voor de psychosociale ontwikkeling van een kind. In elke ontwikkelingsfase stemmen ouders hun gedrag af op wat het kind al kan, of nog moet leren. Dat vraagt aanpassing van ouders en kind of jongere: zie het O&O schema van het NCJ met per leeftijdsfase veelvoorkomende uitdagingen.

Een belangrijke taak van de JGZ is het voorkomen van psychosociale problemen bij kinderen en jongeren. Dat doet de JGZ-professional in de eerste plaats door ouders te informeren over de normale (psychosociale) ontwikkeling van kinderen. Zo worden alledaagse vragen en problemen rond de psychosociale ontwikkeling genormaliseerd. Daarnaast heeft de JGZ een belangrijke rol bij het vroegsignaleren van psychosociale problemen of het risico daarop bij kinderen en jeugdigen. Dat is het centrale thema in deze module. In deze module wordt specifiek per leeftijdsfase besproken hoe de JGZ-professional psychosociale problemen kan signaleren. Het stellen van een diagnose behoort niet tot de taak van de JGZ

• Hoe en wanneer kan signaleren van psychosociale problemen (en de gevolgen daarvan) door JGZ-professionals het beste plaats vinden?

Wanneer ouders/opvoeders zich zorgen maken over de manier waarop hun kind zich sociaal en emotioneel ontwikkelt—bijvoorbeeld omdat het kind weinig vriendjes heeft en erg verlegen is en/of wanneer jongeren zelf aangeven dat ze niet goed in hun vel zitten, dat ze somber zijn, of faalangstig, of niet naar school willen dan is het de taak van de jeugdarts of jeugdverpleegkundige om hier zorgvuldig naar te kijken.

De JGZ-professional voert gesprekken met ouders en/of de jongere om signalen te identificeren die kunnen wijzen op (beginnende) sociaal-emotionele, gedrags- of psychische problemen. Deze problemen kunnen variëren van lichte ontwikkelingsproblemen tot ernstigere psychosociale problemen die soms kunnen leiden tot psychiatrische aandoeningen.

Naast gesprekken is de observatie van het gedrag van het kind of de jongere een belangrijke informatiebron. De JGZ-professional let op gedragsuitingen zoals:

• Teruggetrokken gedrag, extreme prikkelbaarheid, angst of zelfbeschadiging (emotionele problemen).
• Opstandig gedrag, concentratieproblemen, driftbuien, agressie, moeite met regels en grenzen (gedragsproblemen).
• Verstoorde interactie tussen ouder en kind, pesten of gepest worden, of moeite met vrienden maken (sociale problemen).

In de verkennende fase is het belangrijk dat zowel ouders/jongere als leerkrachten op school of medewerkers in de kinderopvang informatie geven over het gedrag van het kind/jongere. Kinderen kunnen thuis en op school, kinderdagverblijf of peuterspeelzaal verschillend gedrag vertonen, omdat verschillende omgevingen verschillende eisen stellen. Soms is een lichamelijk onderzoek noodzakelijk om somatische aandoeningen, zoals visus- of gehoorproblemen, uit te sluiten.

De JGZ-professional benadert de jeugdige systemisch, in relatie tot gezin, school, leefomgeving en bredere maatschappelijke factoren. Hierbij wordt ook gekeken naar interacties en relaties binnen het gezin en hoe deze de ontwikkeling en het welzijn van de jeugdige beïnvloeden. De JGZ-professional kan helpen om deze verhoudingen inzichtelijk te maken en passende ondersteuning te bieden.

Uit onderzoek blijkt dat veel psychosociale problemen bij kinderen en jongeren niet opgemerkt  worden wanneer de JGZ-professional geen gebruik maakt van een instrument: bijna driekwart (72%) van de kinderen tussen de leeftijd van 21 maanden en 4 jaar [6];[4] en bijna de helft van de 5- tot 15-jarigen met psychosociale problemen wordt niet opgemerkt door de JGZ [92]; [206]. In deze studies wordt een klinische score op de CBCL gehanteerd als criterium voor psychosociale problemen. 

De inzet van betrouwbare en gevalideerde instrumenten zoals de SDQ of een andere vragenlijst (zie Tabel met overzicht) kan de signalering van deze problemen aanzienlijk verbeteren [205];[200]. Ook gevalideerde gespreksmethodieken zoals de GIZ [154] en de SPARK-methode [225] zorgen ervoor dat er meer zorgen van ouders besproken worden. 

Daarnaast worden binnen de JGZ verschillende methodieken ingezet waarin het signaleren van psychosociale problemen bij de jeugdige een centrale rol speelt, zoals ‘Gezond leven? Check het even!’ en Jij en je Gezondheid. In beide methodieken wordt een digitale vragenlijst (samengesteld uit diverse lijsten) klassikaal op het VO afgenomen, waarna de leerlingen digitale tips en adviezen krijgen en eventueel een gesprek met de JGZ-professional. 

Meer Informanten: beter oordeel

Onderzoek toont aan dat psychosociale problemen bij kinderen en jongeren nauwkeuriger worden ingeschat wanneer meerdere informanten, zoals ouders en leerkrachten, betrokken zijn [149]. Kinderen vertonen verschillend gedrag afhankelijk van de context. Meerdere perspectieven zorgen voor een betrouwbaardere inschatting. De studie van Theunissen [7] benadrukt de meerwaarde van het combineren van de SDQ ouderversie en zelfrapportage versie. Instrumenten vervangen echter nooit het klinisch oordeel van JGZ-professionals; ze vormen een aanvulling. Professionele inschatting blijft essentieel, gebaseerd op observatie, gespreksvaardigheden en expertise.

Inzet signaleringsinstrumenten bij praktijkonderwijs

In een studie van Theunissen en collega’s [199] [215][230] is onderzocht of de SDQ zelfrapportage geschikt is voor adolescenten uit het praktijkonderwijs (Pro en VMBO Basis/Kader). De resultaten toonden aan dat deze jongeren iets hogere SDQ scores hebben dan hoger opgeleide adolescenten, wat wijst op meer psychosociale problemen. De interne consistenties en schaalstructuur van de SDQ waren acceptabel voor beide groepen. Interviews met JGZ-professionals en adolescenten gaven aan dat het taalgebruik van de SDQ moeilijk te begrijpen is voor alle adolescenten. Desondanks kan de SDQ gebruikt worden bij zowel praktijkonderwijs als het voorbereidende middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) basis/kader en hoger opgeleide jongeren, wat de validiteit van het instrument bevestigt.

Wat is een geschikt moment voor signalering? 

Van Grieken heeft onderzocht op welke leeftijden van het kind het essentieel is om een vragenlijst voor het signaleren van psychosociale problemen. Op basis van de resultaten van dit onderzoek  wordt aanbevolen om voor alle relevante leeftijdsfasen in de JGZ (0-4 jaar, 4-7 jaar, 8-12 jaar, 13-14 jaar) een gevalideerd instrument in te zetten om psychosociale problemen bij de jeugdige te identificeren. 

Hieronder beschrijven we per instrument de uitkomsten van de literatuursearches en de search via de Databank van het NJi. In Bijlage 1 wordt een overzicht gegeven van alle gevonden instrumenten, gerangschikt naar leeftijdsfase en type instrument (gespreksmethodiek, oudervragenlijst, zelfrapportage instrument).

Gespreksmethodieken in de JGZ 

De GIZ-methodiek (Gezamenlijk Inschatten van Zorgbehoeften) [153][154] wordt gebruikt om systematisch de zorgbehoeften van kinderen en gezinnen in kaart te brengen. Het is geschikt voor (aanstaande) ouders met kinderen van -9 maanden tot 22 jaar. Vanaf 8 jaar kan de JGZ-professional de GIZ samen met het kind afnemen.

De JGZ-professional en ouder/jongere bepalen samen de zorgbehoeften en vervolgstappen, met vragen als: Hoe gaat het? Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Hebben de acties geholpen? Twee leeftijdsspecifieke visuele schema’s met pictogrammen ondersteunen het gesprek. Samen onderzoeken ze de sterke kanten en zorgbehoeften van het kind en gezin, en beslissen over passende ondersteuning. Onderzoek toont aan dat de GIZ-methodiek een brede en relevante set ontwikkelingsdomeinen en omgevingsfactoren bevat, wat goed aansluit bij de JGZ. Het helpt professionals systematisch risico- en beschermende factoren in kaart te brengen. Er is redelijke tot goede overeenstemming tussen professionals bij het beoordelen van zorgbehoeften, wat wijst op consistente toepassing. Hoewel beperkt onderzoek naar de onderliggende structuur van de GIZ-methodiek is gedaan, suggereren eerste bevindingen dat de methode effectief is in het onderscheiden van verschillende niveaus van zorgbehoefte [153]. Er is nog geen onderzoek naar de voorspellende validiteit en de impact op zorguitkomsten voor kinderen en gezinnen.

De SPARK–methode (Signaleren van Problemen en Analyseren van het Risico bij opvoeden en opgroeien van Kinderen) is een gevalideerd vraaggesprek dat de ervaring van ouders combineert met de expertise van de jeugdverpleegkundige [225][226][227][228]. De methode kan prenataal worden ingezet en op de leeftijd van 18, 36 en 60 maanden. De methode geeft aan of een kind een laag, verhoogd of hoog risico op opvoed- en ontwikkelingsproblemen heeft en biedt inzicht in de zorgen en zorgbehoeften van ouders. De predictieve validiteit van de SPARK is goed tot uitstekend [225][226][227][228] en kan latere meldingen bij Veilig Thuis voorspellen. Er is geen onderzoek beschikbaar dat de SPARK vergelijkt met een criterium zoals de CBCL.

Oudervragenlijsten 

De ASQ:SE (Ages & Stages Questionnaires: Social-Emotional) is een Amerikaanse oudervragenlijst voor het herkennen van sociaal-emotionele problemen bij kinderen van 4 weken tot 6 jaar. Internationaal toont de ASQ-SE goede psychometrische uitkomsten bij kinderen van 0-24 maanden [220]. In Nederland bleek de overeenkomst met de CBCL laag op 6, 14, 24, 36 en 48 maanden. Ouders vonden de ASQ-SE gebruiksvriendelijk, maar het is geen valide instrument voor 0-4 jarigen in Nederland [214][201].

De Brief-Infant-Toddler-Social-Emotional-Assessment (BITSEA) is een korte Amerikaanse oudervragenlijst voor kinderen van 12 tot 36 maanden. Het meet emotionele en gedragsproblemen (Probleemschaal) en sociale vaardigheden (Competentieschaal). Twee studies bevestigen dat de BITSEA valide is voor het identificeren van psychosociale problemen bij 24 maanden [174][214]. Het kan goed onderscheid maken tussen tweejarigen met en zonder problemen [214]. Voor 14 maanden is het echter niet valide in Nederland [214]. Internationale studies tonen sterke psychometrische eigenschappen voor gebruik in de eerstelijnsgezondheidszorg bij kinderen van 0-24 maanden [220].

De Psycat [239] is een online oudervragenlijst voor het meten van psychosociale problemen bij kinderen (internaliserende, externaliserende problemen en hyperactiviteit) met behulp van computerized adaptive testing (CAT). Deze techniek stelt na elk antwoord de zwaarte van de problematiek vast en bepaalt de volgende vraag, waardoor irrelevante vragen worden overgeslagen. Er zijn versies voor ouders van kinderen van 2-4 jaar en 7-12 jaar.

Voordelen van de Psycat ten opzichte van bestaande vragenlijsten zoals de SDQ:

• Kort en adaptief, gemiddeld 17 vragen.
• Betrouwbare informatie over de aard van de problemen.
• Resultaten in een leesbare grafische weergave.

De Psycat is een valide instrument dat goed onderscheid maakt tussen kinderen met en zonder psychosociale problemen, zoals aangetoond in simulatieonderzoek bij ouders van 2-4 jaar (Theunissen et al., 2024) en 7-11 jaar (Vogels et al., 2011), en in de JGZ-praktijk bij ouders van 7-11 jaar (Theunissen et al., 2020). De resultaten tonen validiteit voor de ‘Totale probleem’ schaal en de subschalen internaliserende, externaliserende problemen en hyperactiviteit, vergeleken met de Child Behavior Checklist (CBCL).

De Pediatric Symptom Checklist (PSC)  is een screeningsinstrument voor het identificeren van psychosociale en emotionele problemen bij kinderen en adolescenten in de eerstelijnszorg zoals de JGZ. Het bevat 35 items en heeft een versie voor ouders van kinderen van 4-11 jaar en een zelfrapportage versie voor 11-18 jaar. Internationale reviews tonen uitstekende psychometrische eigenschappen, waarbij de PSC goede correleert met de CBCL en SDQ [219];[176]. In Nederland is de validiteit onderzocht bij ouders van 7-11 jarigen, waarbij de sensitiviteit goed was, maar lager dan de SDQ [205]. Ook was de item non-response lager dan bij de SDQ.

De Strengths & Difficulties Questionnaires (SDQ) is een Brits instrument [62] dat psychosociale problemen, sterke kanten en de invloed van problemen op het dagelijks functioneren meet. De oudervragenlijst bevat 25 items verdeeld over vijf subschalen: Hyperactiviteit/aandachtstekort, Emotionele problemen, Problemen met leeftijdsgenoten, Gedragsproblemen en Pro-sociaal gedrag. De eerste vier subschalen vormen samen de Totale probleemschaal; de vijfde schaal wordt niet meegenomen in de totaalscore. Daarnaast is er een impactschaal die de invloed van problemen op het dagelijks leven meet.

De SDQ heeft twee ouderversies:

• SDQ 2-4 voor kinderen van 2-4 jaar
• SDQ 4-17 voor kinderen van 4-17 jaar

Nederlandse studies tonen aan dat de SDQ een uitstekende overeenkomst heeft met de CBCL voor kinderen van 3-17 jaar [?]; [200]; [216]; [229]; [205]; [238]. Dit betekent dat de SDQ goed onderscheid maakt tussen kinderen met en zonder problemen en de signalering door de JGZ kan verbeteren.[237]; [201]. De SDQ is ook effectief voor subgroepen op basis van geslacht, opleidingsniveau van ouders en etniciteit [185]. Dat wil zeggen: de SDQ kan ook psychosociale problemen signaleren bij kinderen van ouders met bijvoorbeeld een laag opleidingsniveau [199] of bij ouders met een migratie achtergrond. 

De SDQ 2-4 werd oorspronkelijk ontwikkeld voor kinderen van 3-4 jaar en later uitgebreid naar 2-4 jaar. Er is nog geen onderzoek naar de betrouwbaarheid en validiteit voor kinderen jonger dan 3 jaar in Nederland, maar internationale studies tonen wisselende resultaten voor kinderen van 1-2 jaar [221]; [222];[223];[224]. De betrouwbaarheid en validiteit verbeteren bij oudere kinderen (2 en 3 jaar), vooral voor de subschaal Gedragsproblemen [223];[224].

De subschalen van de SDQ hebben soms een lage betrouwbaarheid [200][237];[199];[200], maar de subschalen Emotionele problemen en Hyperactiviteit/aandachtstekort zijn voldoende betrouwbaar en valide voor kinderen van 12-17 jaar [215]. Vanwege de wisselende resultaten dienen JGZ-professionals voorzichtig te zijn bij de interpretatie van subschalen, zelfs bij een verhoogde totaalscore. De impactscore heeft geen toegevoegde waarde voor kinderen van 3-11 jaar ten opzichte van de totaalscore, maar wel voor 12-14 jarigen [?].

Leerkrachtvragenlijsten

Er is een leerkrachtversie van de SDQ voor kinderen van 4-7 jaar. Deze versie komt uitstekend overeen met het CBCL-criterium (Teacher Report Form) ([185]; [229]. Mieloo [185][216] toonde aan dat de SDQ leerkrachtversie (totaalscore) voor kinderen van 5 en 6 jaar ook acceptabel onderscheid maakt tussen subgroepen op basis van geslacht, opleidingsniveau van ouders en etniciteit.

Zelfrapportage instrumenten 

Theunissen en collega’s [7] en Vugteveen [238]; [215] onderzochten de validiteit en betrouwbaarheid van de SDQ zelfrapportage voor 11-17 jaar bij 500 adolescenten van 13-14 jaar. Naast de SDQ vulden de jongeren de YSR in, en hun ouders de SDQ Ouderversie en de CBCL. De SDQ zelfrapportage bleek valide voor het vinden van psychosociale problemen. Niet alleen de SDQ totaalscore, maar ook de subschalen  Emotionele problemen en Hyperactiviteit/aandachtstekort zijn voldoende betrouwbaar en valide bevonden [215][230][231][232]. De SDQ Ouderversie biedt aanvullende informatie, waardoor het nuttig is om ouders ook te betrekken bij de identificatie van psychosociale problemen.

De KIVPA, ontwikkeld in 1997 voor het voortgezet onderwijs, kreeg in 2004 een nieuwe versie op basis van onderzoek [218] en veldervaring. Deze versie is gevalideerd voor 13- en 14-jarigen in Nederland  [217]. De KIVPA komt goed overeen met de Youth Self-report (CBCL) en verbetert de signalering van psychosociale problemen door JGZ-medewerkers [217].

Op basis van de uitkomsten van de signalering kan het nodig zijn voor nadere diagnostiek uitgebreidere generiek signaleringsinstrumenten te gebruiken, zoals één van de Achenbach System of Empirically Based Assessment (ASEBA) vragenlijsten. Deze lijsten kunnen door ouders of verzorgers (de Child Behavior Check List, CBCL), leerkrachten (Teacher Report Form, TRF) of door het kind zelf (Youth Self Report, YSR) ingevuld worden. Deze lijsten zijn door hun lengte niet standaard te gebruiken in de JGZ. Zij zijn wel gevalideerd en genormeerd en daarbij geschikt als assessment instrument, als nadere stap van probleemverkenning na gebruik van bijvoorbeeld de SDQ [4]. In het schema richtinggevende diagnostiek (NCJ) wordt aangegeven welke diagnostische instrumenten ingezet kunnen worden bij een vermoeden van bijv. angst, ADHD, autismespectrumstoornis of depressie.

De Child Behavior Checklist (CBCL) is een diagnostisch instrument om probleemgedrag en vaardigheden van kinderen en jongeren te meten. De CBCL maakt deel uit van het Achenbach System of Empirically Based Assessment (ASEBA) en heeft twee versies: één voor kinderen van 1,5-5 jaar en één voor kinderen en jongeren van 6-18 jaar. Daarnaast zijn de Teacher Report Form (TRF) voor leerkrachten en de Youth Self-Report (YSR) beschikbaar voor jongeren vanaf 11 jaar.

De CBCL voor 1,5-5 jaar bevat 100 vragen en de versie voor 6-18 jaar 140 vragen. Scores kunnen worden ingedeeld in Internaliserend, Externaliserend en Overige problemen. Internaliserend en externaliserend vormen samen de schaal Totale problemen. De vragen kunnen ook worden ingedeeld naar vijf DSM-schalen. De CBCL is zeer goed gevalideerd met een hoge betrouwbaarheid (Cronbach’s alpha vaak boven 0,90) en wordt wereldwijd gebruikt in onderzoek en klinische settings. Voor gebruik zijn licentiekosten vereist.

Deze module beschrijft hoe samenwerking en verwijzing bij psychosociale problemen vorm krijgen. Voor goede samenwerking is het belangrijk dat JGZ-professionals weten welke taken en rollen andere betrokken professionals en netwerkorganisaties hebben bij het signaleren en begeleiden van psychosociale problemen. De informatie in deze module is gebaseerd op gepubliceerde (grijze) literatuur, de expertise van de werkgroep en praktijkonderzoek.

• Wanneer moet worden verwezen en naar welke professional? 
• En welke criteria zijn er voor verwijzing naar de eerste of tweede lijn? 

Figuur 1. Stroomdiagram samenwerken en verwijzen.

Tabel 1. Taakverdeling binnen de JGZ (aangepast van GGZ standaard Psychische klachten in de kindertijd en JGZ richtlijn Psychosociale Problemen 2016). 

Tabel 2. Taakverdeling buiten de JGZ (aangepast van GGZ standaard Psychische klachten in de kindertijd en JGZ-richtlijn Psychosociale Problemen 2016).

Van JGZ-professionals wordt verwacht dat zij psychosociale problemen tijdig signaleren, het gezin ondersteunen en – wanneer sprake is van (mogelijk) complexere problematiek – netwerkpartners betrekken of doorverwijzen naar specialistische zorg (zie Tabel 1b Netwerkpartners).

De JGZ komt psychosociale problematiek vaak tegen in een vroeg stadium. Bij slechts een klein deel van de (jonge) kinderen is de problematiek direct duidelijk te benoemen. Het vinden van passende ondersteuning of zorg is een gezamenlijk proces met ouders en jeugdigen. Dit proces begint met het bespreken van hun vragen, wensen en zorgen, waarna samen wordt verkend wat nodig is om de psychosociale problemen te verlichten of op te lossen.

Het signaleren van psychosociale problemen kan plaatsvinden op basis van informatie van ouders of jeugdigen, signalen van netwerkpartners, of de eigen observaties en professionele inzichten van de JGZ-professional tijdens contacten. Wanneer gedrag niet goed te verklaren is vanuit normale ontwikkelingsfasen of bestaande (psycho)somatische problemen, kunnen signaleringsinstrumenten worden ingezet om de aanwezigheid van psychosociale problemen te beoordelen.

Vooral bij jonge kinderen is het belangrijk om een betrouwbaar (screenings)instrument te gebruiken en informatie te verzamelen van meerdere bronnen, zoals ouders, het consultatiebureauteam, het dossier en de kinderopvang (of de school bij oudere kinderen) [240]. Beschikbare signaleringsinstrumenten worden beschreven in de module Preventie en Signaleren van deze richtlijn.

Wanneer een kind één of meer symptomen van psychosociale problemen laat zien, is het belangrijk eerst na te gaan of het gedrag past binnen de normale variatie van ontwikkeling. Als het gaat om een enkel symptoom dat het dagelijks functioneren niet belemmert of niet wijst op een onderliggende aandoening, kan de JGZ bekijken hoe ouders het best kunnen worden ondersteund, bijvoorbeeld bij de opvoeding (zie module Begeleiden en de JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning).

Wanneer een kind meerdere psychosociale symptomen vertoont die niet passen bij de leeftijd, kan de JGZ in extra contacten ondersteuning bieden. Als er meer hulp nodig is dan alleen advies vanuit de JGZ, kunnen beschikbare interventies worden ingezet, eventueel in samenwerking met netwerkpartners. (zie module Begeleiden voor meer informatie). De JGZ heeft hierbij een uitvoerende rol en betrekt netwerkpartners ter ondersteuning.

Bij signalen van mogelijke kindermishandeling of huiselijk geweld moet de (KNMG) meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling worden gevolgd. Als er twijfel is over het starten van de meldcode, kan overleg plaatsvinden met een aandachtsfunctionaris (zie ook JGZ-richtlijn Kindermishandeling).

Bij vermoedens van complexere problematiek, zowel psychosociaal als multifactorieel (bijv. door onderliggende aandoeningen, de situatie van ouders of de omgeving), kan worden besloten netwerkpartners (tabel 1) te betrekken of door te verwijzen, omdat dit vaak de beste ondersteuning biedt.

Daarnaast wordt gekeken of de symptomen het functioneren van het kind belemmeren (zie richtlijn ADHD) of kenmerkend zijn voor psychiatrische aandoeningen (zie JGZ-richtlijnen Angst, ASS, Depressie), zoals weergegeven in Figuur 1.

Bij een eventuele verwijzing is het belangrijk gestructureerd en transparant te werken in overleg met ouders en jongeren. Zij worden daarom actief betrokken bij het besluitvormingsproces (shared decision-making). De JGZ speelt hierbij een coördinerende rol.

De JGZ-professional verwijst door wanneer:

• Er een vermoeden bestaat van psychosociale problemen (gebaseerd op professioneel inzicht en/of signaleringsinstrumenten) én het professionele oordeel is dat adviezen en lichte ondersteuning vanuit de JGZ onvoldoende zijn.
  Adviezen en lichte ondersteuning vanuit de JGZ kunnen bijvoorbeeld onvoldoende zijn bij:
  • Bestaande opvoedproblemen (zie JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning)
  • Meerdere symptomen die passen bij psychiatrische aandoeningen en/of het functioneren belemmeren (zie JGZ-richtlijnen Angst, ADHD, ASS, Depressie)
  • Psychiatrische aandoening bij een van de ouders
  • Licht verstandelijke beperking bij een van de ouders
• Er signalen zijn van mogelijke kindermishandeling, huiselijk geweld of verwaarlozing.

Daarnaast kan doorverwijzing nodig zijn wanneer aanvullende contacten binnen de JGZ niet voldoende zijn. Binnen JGZ-organisaties kunnen hierover afspraken bestaan, bijvoorbeeld over een maximaal aantal extra momenten van contact.

Figuur 1. Stroomdiagram samenwerken en verwijzen bij psychosociale problemen 

Kenmerkend voor de JGZ-professional is zijn/haar integrale visie, dat wil zeggen: de JGZ-professional kijkt niet alleen naar lichamelijke, psychische en sociale aspecten van het kind, maar ook naar het sociale en fysieke leefmilieu van de jeugdige. De JGZ werkt samen met andere professionals die betrokken zijn bij de jeugdige en/of zijn leefomgeving (tabel 1). 

Goede taakverdeling, aansluiting en samenwerking binnen de JGZ en met verschillende netwerkpartners is hierbij noodzakelijk. 

Tabel 1. Taakverdeling binnen de JGZ 

(aangepast van GGZ standaard Psychische klachten in de kindertijd en JGZ richtlijn Psychosociale Problemen 2016).

Tabel 2. Taakverdeling buiten de JGZ 

(aangepast van GGZ standaard Psychische klachten in de kindertijd en JGZ-richtlijn Psychosociale Problemen, 2016). N.B. beschikbaarheid en taakverdeling kunnen per regio verschillen.

Scholen hebben de wettelijke plicht om passend onderwijs te bieden. Dit houdt in dat ieder kind recht heeft op een zo passend mogelijke plek binnen het onderwijs, ongeacht eventuele extra ondersteuningsbehoeften van de leerling. Daarnaast hebben scholen een zorgplicht: zij zijn verantwoordelijk voor het bieden van een geschikte onderwijsplek, hetzij op de eigen school, hetzij op een andere school. Het is scholen niet toegestaan om een leerling te weigeren of te verwijderen vanwege diens ondersteuningsbehoefte, tenzij er eerst een passende alternatieve onderwijsplek is geregeld.

Voor de JGZ is het belangrijk dat de ondersteuning die JGZ-professionals bieden goed aansluit bij het onderwijs en de ondersteuning die aangeboden wordt op school. De JGZ kan intensief met scholen samenwerken in de uitvoering van haar taken, zoals het adviseren over collectieve gezondheidszorg.

Een sterke samenwerking tussen onderwijs, JGZ, zorgaanbieders en hulpverleners vormt de basis voor het bieden van passende ondersteuning aan jeugdigen. Wanneer deze samenwerking goed is ingericht, is de school niet alleen een vindplaats van problemen, maar ook de plek waar daadwerkelijk hulp wordt geboden. Politie en justitie kunnen ook betrokken worden indien noodzakelijk. Het verstrekken van informatie in het kader van samenwerking moet voldoen aan de geldende wettelijke bepalingen. 

Het is van belang dat er vanuit de netwerkpartner een terugkoppeling naar de JGZ plaatsvindt. Zo nodig vraagt de JGZ actief om een terugkoppeling vanuit de (netwerk)partner. 

Een JGZ-professional mag bij het verwijzen naar een netwerkpartner alleen informatie delen die:

• Noodzakelijk en relevant is: de gedeelde informatie moet direct van belang zijn voor de hulpvraag en ondersteuning door de netwerkpartner. 

• Met toestemming gedeeld wordt: ouders en jongeren vanaf 12 jaar, moeten expliciet toestemming geven voor het delen van hun gegevens. Deze toestemming moet vrijwillig, geïnformeerd en specifiek zijn. Het is belangrijk dat zij begrijpen welke informatie wordt gedeeld, met wie, en voor welk doel.

• Binnen wettelijke kaders valt: de informatie-uitwisseling moet voldoen aan de privacywetgeving, zoals de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Ook moet rekening worden gehouden met de criteria uit de Juridische Toolkit JGZ. 

• Goed gedocumenteerd is: de verleende toestemming en de gedeelde informatie moeten goed worden vastgelegd in het dossier. Dit is belangrijk om transparantie te waarborgen en misverstanden te voorkomen.

Let op: In uitzonderlijke situaties, zoals acute bedreiging van de veiligheid van een kind, kan het delen van informatie zonder toestemming gerechtvaardigd zijn. Dit moet wel zorgvuldig worden afgewogen en onderbouwd.

Deze module omschrijft samenwerken en verwijzen bij psychosociale problemen. Om te kunnen komen tot goede samenwerking is het van belang dat JGZ-professionals op de hoogte zijn van de taken en rollen van relevante professionals en netwerkorganisaties betrokken bij het signaleren en begeleiden van psychosociale problemen. Informatie is verkregen van zowel gepubliceerde (grijze) literatuur als (expertise)werkgroepen en praktijkonderzoek.

Hoe kunnen JGZ-professionals jeugdigen met psychosociale problemen en hun ouders/opvoeders begeleiden?

JGZ-professionals stimuleren ouders en jeugdigen om zelf actief bij te dragen aan het vinden van oplossingen voor hun zorgen/problemen en betrekken hen actief bij preventie en hulp. Dat wil zeggen: als ouders hun vragen of zorgen over de psychosociale ontwikkeling van hun kind voorleggen, luister dan heel goed, vraag na wat de ouder zelf ervan denkt en wat hij/zij al gedaan heeft en nodig de ouder uit om andere oplossingen te bedenken. Benadruk daarbij de deskundigheid van de ouders; en koppel terug wat je als professional opvalt of waarneemt. Daarbij past een wijze van bejegening, zoals die in de NCJ Handreiking ‘Aansluiting bij de ouders van vandaag’ is aangereikt.

Neem tijdens het contact voldoende tijd om het verhaal van de ouder(s) en/of de jeugdige goed in beeld te krijgen. Een open en respectvolle communicatie tussen professional, ouders en kinderen draagt eraan bij dat zij zich gehoord, gezien en begrepen voelen. Zie ook praktijkmodule Gespreksvoering in de JGZ.

Betrekken van (voor)schoolse voorzieningen

Er zijn diverse programma’s voor scholen die een gezonde leefstijl van de leerlingen stimuleren èn aandacht besteden aan het signaleren van leefstijl- of gezondheidsproblemen, waaronder psychosociale problemen. Gezonde School is daar een bekend voorbeeld van. De Gezonde School aanpak (een samenwerking van het RIVM, GGD GHOR, en de PO-, VO- en MBO-raad) is een werkwijze voor scholen om structureel te werken aan gezondheid. Dat gebeurt onder andere met concrete lesprogramma’s en/of projecten die ingezet worden op school. 

De digitale vragenlijst ‘Jij en Je Gezondheid (JEJG)’ kan onderdeel zijn van de Gezonde School aanpak en wordt via de JGZ op school afgenomen. In het basisonderwijs vullen de ouders de vragenlijst in, in het voortgezet onderwijs vullen leerlingen zelf de lijst in, waarna een gesprek met een JGZ-professional kan volgen.

Ook ‘Gezond leven? Check het even!’ (GLCE) is een gezondheidsinterventie voor jongeren op het regulier voortgezet onderwijs (klas 1 tot en met 4) die vanuit de JGZ wordt aangeboden. Jongeren worden gestimuleerd te reflecteren op hun gezondheid en de keuzes die zij daarin maken. Zij krijgen toegang tot betrouwbare informatie en online hulp over verschillende thema’s. GLCE richt zich op de individuele leerling die een vragenlijst invult, gepersonaliseerde gezondheidsinformatie ontvangt en eventueel een gesprek voert met een JGZ-professional. De interventie is ook bedoeld voor de hele school; scholen krijgen collectieve gezondheidsinformatie waarmee zij hun schoolgezondheidsbeleid kunnen versterken.

De JGZ-professional informeert ouders/opvoeders over de normale psychosociale ontwikkeling en veelvoorkomende klachten van jeugdigen zoals druk gedrag, angst of somberheid Ook geeft de JGZ-professional uitleg over hoe deze klachten op een gezonde manier kunnen worden benaderd. Zo helpt de JGZ om alledaagse problemen rondom de psychosociale ontwikkeling te normaliseren.

Elke ouder/opvoeder die vragen heeft of zich zorgen maakt over de psychosociale ontwikkeling van zijn/haar kind, verdient zorgvuldige aandacht van de JGZ-professional. Neem tijdens het contact voldoende tijd om het verhaal van de opvoeder en/of jongere goed te begrijpen. Goede communicatie tussen de professional en ouder(s)/opvoeders en jeugdigen is belangrijk. Door positieve aandacht en een respectvolle benadering voelen ouders/opvoeders en jeugdigen zich gehoord en begrepen. Zie ook de praktijkmodule Gespreksvoering in de JGZ. 

Op basis van de andere JGZ-richtlijnen (ASS, ADHD, Angst en Depressie) werden onderstaande adviezen opgesteld ter preventie van emotionele, gedrags- en sociale problemen bij kinderen en jeugdigen.

Ouders/opvoeders

Ouders/opvoeders krijgen voorlichting over de ontwikkeling van de jeugdige en over ‘normale’ angsten tijdens in de kindertijd of tienerjaren. Daarnaast kan de jeugdarts/verpleegkundige ouders adviseren over strategieën om het angstige of sombere gedrag van de jeugdige om te buigen.  

Leg de ouder uit dat angst een normale emotie is die bij de ontwikkeling hoort, vooral bij jonge kinderen. Bepaalde angsten zijn typerend voor bepaalde leeftijden (bijv. scheidingsangst rond de leeftijd van 1en 2 jaar) angst voor monsters bij kleuters en verlegenheid/ sociale angst op de basisschoolleeftijd. 

Stimuleer als ouder/opvoeder zelfstandigheid bij de jeugdige. Help het kind kleine stapjes te zetten buiten de comfortzone, en beloon dat met complimenten. 

Leg ouders/opvoeders uit dat het helpend is voor kinderen en jongeren wanneer…

• de ouder de angst van de jeugdige erkent en benoemt; bijv. door te zeggen: “Ik zie dat je het spannend vindt.” Erkenning en begrip kan de jeugdige helpen.
• de ouder de jeugdige niet forceert of dwingt iets te doen wat hij/zij iets niet wilt of durft. Duw de jeugdige niet direct in de angstige situatie, maar bouw dit stapsgewijs op (exposure).
• de ouder zelf rustig blijft in een spannende situatie: kinderen en jongeren nemen emoties over van ouders/opvoeders. Een kalme houding van jou als opvoeder is helpend.
• de ouder het goede voorbeeld geeft door te laten zien hoe hij/zij zelf met spanning omgaat, en laat zien dat angst erbij mag horen.

Zie ook: JGZ-richtlijn angst 

Jeugdigen

Bij het voorkomen en verminderen van emotionele problemen bij jeugdigen maken veel interventies gebruik van cognitieve gedragstherapie (CGT) waarin de jongere leert om negatieve of ongezonde denkpatronen te herkennen en te veranderen, zodat ze beter met hun  emoties kunnen omgaan. 

Ze ontwikkelen vaardigheden om situaties vanuit een ander perspectief te bekijken en daar op een meer helpende manier op te reageren. daarnaast worden vaak ook andere belangrijke vaardigheden aangeleerd, zoals:

• Probleemoplossende vaardigheden, bijvoorbeeld omgaan met conflicten of moeilijke situaties.
• Sociale vaardigheden, zoals het voeren van een gesprek, onderhandelen of samenwerken in een groep.

Deze combinatie van cognitieve en gedragsmatige technieken helpt jongeren om beter met hun emoties en sociale uitdagingen om te gaan.

Normaliseer gedrag: Uitleggen welk gedrag past bij de leeftijd en ontwikkeling van het kind (bijv. peuterdriftbuien zijn normaal, maar zouden moeten afnemen naarmate het kind ouder wordt).

Gedrag is communicatie: help ouders/opvoeders het gedrag te zien als uiting van onderliggende emoties of behoeften (vermoeidheid, frustratie, aandacht of angst).

Stimuleer ouders/opvoeders om …

• Hun aandacht vooral te richten op situaties waarin hun kind het gewenste gedrag laat zien, en beloon dat gedrag. Aandacht is effectieve bekrachtiging van gedrag.
• Duidelijke grenzen te stellen: bij voorkeur zijn ouders voorspelbaar, consequent en kalm in de omgang met ongewenst gedrag.
• Positieve instructies te gebruiken naar hun kind toe: Zeg wat je wél wilt (“Loop alsjeblieft naast me” in plaats van “Niet rennen!”).
• Langdurige strijd of discussies te vermijden. Korte, duidelijke correcties zijn effectiever dan veel uitleg of discussie op het moment zelf.

Ouders kunnen samen met hun kind werken aan verminderen van gedragsproblemen door:

• Op een rustig moment met de jeugdige in gesprek te gaan over het ongewenste gedrag. De ouder kan het kind helpen door woorden te geven aan gevoelens: “Was je boos omdat het niet lukte?”.
• Door het kind/jongere alternatieven aan te bieden. Bijvoorbeeld: boos zijn mag, maar slaan mag niet. Als ouder kun je laten zien hoe je boosheid op een andere manier kunt uiten.
• Door de jeugdige keuzemogelijkheden te geven heeft hij/zij meer regie en ervaart mogelijk minder weerstand.

Bij het voorkomen en verminderen van gedragsproblemen maken de meeste interventies gebruik van (cognitieve) gedragstherapie, waarbij positieve feedback gegeven wordt op het gewenste, positieve gedrag van jeugdigen. Ongewenst gedrag wordt zoveel mogelijk genegeerd. Hierdoor neemt het positieve gedrag van jeugdigen vaak toe en het ongewenste gedrag af. Gedragstherapie kan zowel individueel als in groepen worden aangeboden. 

Programma’s voor ouders bij gedragsproblemen

Zeker bij jongere kinderen worden gedragsproblemen in de regel aangepakt via de ouders. Ouders krijgen vaardigheden aangeleerd om positief gedrag bij hun kind te stimuleren en negatief gedrag te negeren. Verderop in deze richtlijn komen deze programma’s aan bod. Enkele kenmerken van effectieve ouderprogramma’s zijn [245]: 

• Ouders leren om het gedrag dat veranderd moet worden te identificeren en te monitoren;
• Gewenst gedrag wordt bekrachtigd en negatief gedrag genegeerd of er worden negatieve consequenties aan verbonden. Concrete voorbeelden van vaardigheden om gewenst, positief gedrag te stimuleren zijn: tijd en aandacht geven, praten met de jeugdige en complimenten geven. Concrete voorbeelden van vaardigheden om ongewenst gedrag te hanteren zijn: basisregels afspreken, heldere instructies geven en consequent reageren als regels worden overschreden zoals het toepassen van een ’time-out’ [2].
• Ouder worden ondersteund bij het bedenken van manieren om opvoedproblemen op te lossen; dit vergroot hun zelfvertrouwen.
• Het sociale netwerk van ouders wordt versterkt

Zorgen over schermgebruik door de jeugdige

Ouders die zich zorgen maken over het schermgebruik van hun kind, kunnen gewezen worden op de nieuwe richtlijn gezond schermgebruik 2025 voor ouders en andere opvoeders. De term ‘schermgebruik’ wordt dan breed opgevat als: “Het gebruik van (digitale) schermen, zoals smartphones, tablets, computers, televisies of spelconsoles in het dagelijkse leven.” De richtlijn Gezond schermgebruik is bedoeld voor alle opvoeders van kinderen (0-16 jaar) en wil opvoeders te ondersteunen bij het stimuleren van gezond schermgebruik van hun kinderen. De richtlijn is gebaseerd op vragen van opvoeders over hoe kinderen veilig kunnen omgaan met digitale media. De richtlijn is tot stand gekomen op basis van wetenschappelijke kennis.  

Hieronder sommen we beknopt de adviezen op voor ouders en opvoeders, gerangschikt naar vier thema’s uit deze richtlijn [208]:

1. Verbinden & Vertrouwen

• Toon interesse: vraag zonder oordeel naar de online activiteiten van je kind.
• Wees betrokken: doe samen activiteiten, zowel met als zonder scherm.
• Geef ruimte: laat zien dat je vertrouwen hebt in je kind, maar blijf beschikbaar als steun.

2. Mediawijs & Weerbaar

• Bespreek gedrag: online gedrag moet net zo respectvol zijn als offline gedrag.
• Stel samen de privacy van het profiel van je kind in: zorg dat profielen goed afgeschermd zijn.
• Toestemming vragen: laat je kind toestemming vragen bij apps en ‘inapp’ aankopen.
• Stimuleer kritisch denken: help je kind onderscheid maken tussen echt en nep.
• Bespreek grensoverschrijdend gedrag: geef handvatten wat te doen bij online problemen.

3. Balans & Structuur

• Zorg voor afwisseling: combineer schermtijd met beweging en spel. Gebruik de 20-20-2-regel.
• Maak afspraken over:
  • Waar & wanneer: geen schermen bij eten of in de slaapkamer.
  • Hoe lang: leeftijdsafhankelijke schermtijd
    • 0-2 jaar: geen scherm
    • 2-4 jaar: max. 30 min/dag
    • 4-8 jaar: max. 1 uur/dag
    • 8-10 jaar: max. 1,5 uur/dag
    • 10-12 jaar: max. 2 uur/dag
    • 12+: max. 3 uur/dag
• Wat: rustige, leeftijdsgepaste media; geen sociale media <13 jaar.
• Volg leeftijdsadviezen: gebruik de Kijkwijzer en Gamewijzer.
• Gebruik filters: beperk toegang tot ongeschikte content via ouderlijk toezicht.

4. Eigen gedrag & mediagebruik

• Geef het goede voorbeeld: houd je zelf ook aan schermregels.
• Wees echt aanwezig: leg je telefoon weg, zet meldingen uit en geef volle aandacht aan je kind.

Sociale problemen — zoals moeite met vriendschappen, pesten, verlegenheid of onzekerheid in sociale situaties — zijn in het voorgaande al aan bod gekomen. Hieronder nog enkele algemene adviezen voor ouders die zich zorgen maken over eventuele sociale problemen bij hun kind.

Adviezen voor ouders 

• Wees als ouder betrokken bij je kind en luister actief naar het kind/jongere; zonder heel sturend te zijn. Dat wil zeggen; laat hem/haar het verhaal helemaal doen, zonder onderbreking, vat het dan samen en vraag door om het beter te begrijpen.
• Laat merken dat je de zorgen van je kind serieus neemt, zonder meteen te oordelen of oplossingen aan te dragen.
• Moedig je kind aan om deel te nemen aan clubs, sport of andere groepsactiviteiten.
• Ouders die zich té beschermend opstellen naar hun kind, belemmeren de ontwikkeling van een gezonde zelfstandigheid en veerkracht van hun kind.  
  • Geef het kind de ruimte om zelf keuzes te maken, problemen op te lossen (passend bij de leeftijd) en fouten te maken.
  • Geef het kind het vertrouwen: “Ik weet dat je dit kunt.” Ook als het niet meteen goed gaat.
  • Laat zien dat falen of teleurstelling niet erg is, maar juist helpt om te groeien.
  • Probeer niet elk probleem van je kind meteen op te lossen of voor te zijn.
• Let op veranderingen in gedrag zoals terugtrekking, boosheid, verdriet of schoolverzuim. Dit kunnen signalen zijn van problemen of zorgen waar het kind mee zit. Praat hierover op een open manier met je kind.
• Oefen sociale vaardigheden thuis, zoals luisteren, vragen stellen of conflicten oplossen.
• Ga in gesprek met de leerkracht of mentor van je kind over wat zij op school signaleren.

Adviezen aan jongeren:

• Praat erover met iemand die je vertrouwt: dit kan een ouder, mentor, vriend(in) of JGZ-professional zijn.
• Werk aan zelfvertrouwen: schrijf bijvoorbeeld iedere dag iets op wat goed ging.
• Bedenk: je bent niet de enige. Veel jongeren vinden sociale situaties lastig — ook al lijkt dat soms niet zo. Het is oké om sociale situaties moeilijk te vinden, je hoeft niet altijd “sociaal perfect” te zijn.
• Oefen sociale vaardigheden. Bijvoorbeeld: luisteren, een gesprek beginnen, complimenten geven, of omgaan met kritiek. Begin met kleine dingen zoals oogcontact maken, hallo zeggen of een simpele vraag stellen. Iedere stap helpt je groeien, hoe klein ook.
• Zoek mensen die bij je passen. Zoek contact via hobby’s, sport, online communities of schoolprojecten. Je hoeft niet met iedereen bevriend te zijn — het gaat erom dat je mensen vindt bij wie je jezelf kunt zijn.
• Leer omgaan met afwijzing. Afwijzing zegt niets over jouw waarde als persoon.
• Stel haalbare doelen en wees mild voor jezelf als iets moeilijk gaat.
• Zorg goed voor jezelf: Goed slapen, gezond eten, bewegen en ontspanning helpen ook om je mentaal sterker te voelen.

Zie ook de JGZ Richtlijn Pesten

In de NJi Databank Effectieve Jeugdinterventies worden interventies beschreven die in Nederland beschikbaar zijn en tenminste theoretisch goed onderbouwd. Een onafhankelijke commissie beoordeelt op basis van nationaal en internationaal onderzoek de effectiviteit van deze interventies. De resultaten van deze beoordeling worden gepubliceerd op de website van het Nederlands Jeugdinstituut.

Voor deze richtlijn is gebruikgemaakt van de NJi-databank om beschikbare interventies te vinden voor de preventie of behandeling van psychosociale problemen bij kinderen en jongeren. Daarbij zijn interventies geselecteerd die volgens de databank gericht zijn op ‘psychosociale problemen’, ‘angst problemen’, ‘psychische problemen’, ‘gedragsproblemen’, ‘emotionele problemen’, sociale problemen’ en ‘weerbaarheid’. En als aanvullend criterium dat de interventie inzetbaar is door JGZ-professionals, wijkteams, Centra voor Jeugd en Gezin (CJG), of professionals die op school werkzaam zijn.  

In de bijlagen zijn overzichten te vinden van de beschikbare interventies, gebaseerd op de dataank van het NJI. Zie: 

• Bijlage ‘Beknopt overzicht beschikbare interventies’
• Bijlage ‘Uitgebreid overzicht beschikbare interventies’.

Er zijn vijf (preventieve) interventies die erop gericht zijn de opvoedvaardigheden van de ouder en het contact met hun jonge kind te verbeteren: Video-feedback Intervention to Promote Positive Parenting and Sensitive Discipline (VIPP-SD), Kortdurende Video Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen, Triple P niveau 3, Triple P niveau 4 en 5, en de Gordon training. Deze interventies worden ook beschreven in de JGZ-Richtlijn Opvoedondersteuning. 

Drie interventies voor deze leeftijdsgroep staan in de databank vermeld als ‘effectief’: de VIPP-SD, Triple P niveau 3 en Triple P niveau 4 en 5. De VIPP-SD is een individueel huisbezoekprogramma waar video-interactie begeleiding wordt ingezet om ouders te ondersteunen in het vergroten van sensitiviteit en het verbeteren van opvoedvaardigheden De VIPP SD heeft aantoonbaar  effect op zowel het gedrag van de ouder (het gebruik van sensitieve disciplineringstrategieën) als op het gedrag van het kind[246].

Triple P niveau 3 is een opvoedtraining waarin lichte, veelvoorkomende opvoedvragen van ouders behandeld worden. De training maakt dat ouders zich meer competent gaan voelen als ouder en hun kinderen rapporteren een toename in welbevinden [242][243]. 

Triple P niveau 4 en 5 biedt meer intensieve opvoedondersteuning aan ouders wanneer het kind meer of ernstiger gedrags- en emotionele problemen laat zien. De programmaonderdelen zijn flexibel en afgestemd op de ontwikkelingsfase van het kind. Naast opvoedvaardigheden wordt hier ook gewerkt aan het verminderen van belemmerende factoren binnen het gezin, zoals relatieproblemen of ouderlijke stress. Er zijn eerste aanwijzingen gevonden voor effectiviteit: probleemgedrag van de jeugdige, dysfunctioneel opvoedgedrag en psychische klachten bij ouders nemen af [242];[243].

Voor kinderen in de basisschoolleeftijd zijn er diverse interventies beschikbaar die zich richten op het bevorderen van hun sociaal-emotionele ontwikkeling, het verminderen van gedragsproblemen, en het versterken van opvoedvaardigheden bij ouders. 

Een goed onderzochte interventie is de VIPP-SD (Video-feedback Intervention to Promote Positive Parenting and Sensitive Discipline), gericht op ouders van jonge kinderen tot 6 jaar. Deze methode, waarbij ouders thuis begeleid worden met behulp van video-opnames, stimuleert sensitief opvoedgedrag en effectieve disciplinering en blijkt effectief in het verminderen van gedragsproblemen[246].

Een vergelijkbare (maar minder onderzochte) aanpak is Kortdurende Video-hometraining (K-VHT) voor gezinnen met kinderen van 4 tot 12 jaar. Via korte video-opnames van alledaagse interacties leren ouders/opvoeders hun kinderen beter begrijpen en reageren ze sensitiever, wat leidt tot een positievere opvoedrelatie.

Voor ouders van kinderen van 4 tot en met 8 jaar die opgroeien met veel spanning en stress als gevolg van ziekte, psychosociale, psychische of verslavingsproblemen in het gezin bestaat de interventie Piep zei de muis. Het programma bevat ouderbijeenkomsten en gezinsbegeleiding. Ouders leren hun kind beter leren begrijpen en ondersteunen. De interventie beoogt het risico op psychische problemen bij deze kinderen te verkleinen.

Kindgerichte interventies die de sociale en emotionele vaardigheden van kinderen in deze leeftijdsgroep versterken zijn Minder Boos en Opstandig en Alles Kidzzz.

• Minder Boos en Opstandig  is gericht op kinderen van 8 tot 11 jaar met gedragsproblemen en werkt zowel met het kind als de ouders aan emotieregulatie en opvoedvaardigheden.
• Eveneens effectief is Alles Kidzzz, een individuele gedragsinterventie op school voor kinderen van 9 tot 12 jaar met externaliserend gedrag, zoals agressie. De training omvat sessies met het kind, ouders en leerkracht. 

Voor kinderen met angstklachten zijn er de programma’s VRIENDEN en Denken + Doen = Durven (DDD). Deze trainingen zijn gebaseerd op cognitieve gedragstherapie, een methode waarbij kinderen leren hoe hun gedachten, gevoelens en gedrag elkaar beïnvloeden en hoe ze hier op een helpende manier mee om kunnen gaan. VRIENDEN is bedoeld voor kinderen van 4 tot 16 jaar en DDD voor de leeftijd van 8 tot 18 jaar. Beide programma’s leren kinderen omgaan met angstige gedachten, lichamelijke reacties en gedrag, en hebben bewezen effect op het verminderen van angstklachten.

Opvoedinterventies voor ouders/ovoeders zijn onder andere Triple P (Positive Parenting Program) niveau 3 biedt korte ondersteuning bij lichte opvoedvragen, terwijl niveau 4 en 5 zich richten op gezinnen met ernstiger gedragsproblemen en bijkomende gezinsfactoren. Beide blijken effectief in het verbeteren van opvoedgedrag en het verminderen van probleemgedrag. 

Incredible Years is een groepstraining voor ouders van kinderen met (risico op) gedragsproblemen, gericht op het versterken van positief opvoedgedrag. Ouders leren via rollenspellen en oefeningen hoe ze positief gedrag kunnen stimuleren en negatief gedrag kunnen begrenzen. De interventie heeft effect op zowel de ouder als het kind: tegendraads en agressief gedrag nemen af.

Verder is voor deze leeftijdsgroep de oudercursus Praten met kinderen beschikbaar. De oudercursus verbetert de communicatie tussen ouders en kinderen met licht probleemgedrag, hoewel er geen bewijs is voor gedragsverandering bij het kind zelf.

Het lesprogramma PAD (Programma Alternatieve Denkstrategieën) is ene lesprograma voor de basisschool. Kinderen leren vaardigheden op vier verschillende gebieden: Zelfbeeld (Wie ben ik en hoe waardeer ik mijzelf?), Zelfcontrole (Hoe ga ik om met heftige emoties?), Emoties (Hoe voel ik mij en hoe voelt de ander zich?) en Probleem oplossen (Hoe kunnen we op een constructieve wijze een probleem oplossen?). PAD bestaat uit 161 klassikale lessen die verdeeld over acht leerjaren worden aangeboden. Hoofddoel van PAD is het versteken van sociaal-emotionele vaardigheden om zo gedragsproblemen te voorkomen.

Voor jongeren vanaf 12 jaar en ouder zijn er diverse interventies beschikbaar die zich richten op het bevorderen van hun mentale gezondheid en het ondersteunen van hun opvoeders. 

Het programma’s VRIENDEN is bedoeld voor kinderen en jongeren van 4 tot en met 16 jaar en zich richt op het voorkomen en behandelen van angstige en depressieve gevoelens. Door middel van tien groeps- of individuele bijeenkomsten leren deelnemers vaardigheden om met angst en depressie om te gaan, met aandacht voor lichamelijke reacties, gedachten en gedrag. Het programma is effectief bevonden in Nederlands onderzoek.

Een vergelijkbare interventie is Denken + Doen = Durven (DDD), voor kinderen van 8 tot 18 jaar. Deze cognitieve gedragstherapie besteedt aandacht aan psycho-educatie, cognitieve herstructurering, exposure en terugvalpreventie. In de preventieve vorm wordt het groepsgewijs aangeboden, en in de curatieve context kan het ook individueel worden ingezet. Onderzoek toont aan dat de angstklachten bij kinderen significant afnemen na deelname.

Voor ouders zijn er verschillende opvoedondersteunende programma’s. Triple P niveau 3 is voor ouders van kinderen van 0 tot 18 jaar met lichte opvoedvragen. Deze korte training helpt ouders om meer vertrouwen in hun opvoedvaardigheden te krijgen en gedragsproblemen bij hun kinderen te verminderen. Triple P niveau 4 en 5 zijn intensievere vormen van dezelfde interventie, bedoeld voor ouders van kinderen tot 16 jaar met ernstigere gedragsproblemen. Naast opvoedvaardigheden wordt hier ook gewerkt aan het verminderen van belemmerende factoren binnen het gezin, zoals relatieproblemen of ouderlijke stress. Beide niveaus zijn effectief gebleken in het verminderen van probleemgedrag bij kinderen en het verbeteren van het functioneren binnen het gezin.

Praten met Kinderen is een interventie voor ouders gericht op het verbeteren van de communicatie tussen ouders en hun kinderen van 10 tot 15 jaar. In deze oudercursus leren ouders conflicten bespreekbaar te maken en op te lossen, wat bijdraagt aan een betere relatie met hun kind. Hoewel het programma positieve effecten heeft op de communicatie, is niet vastgesteld dat het daadwerkelijk gedragsproblemen voorkomt.

Naast gezinsgerichte interventies zijn er ook schoolprogramma’s. Het programma Levensvaardigheden is bedoeld voor jongeren van 13 tot 17 jaar. Het lesprogramma leert hen vaardigheden om met gedachten, gevoelens en conflicten om te gaan. Thema’s als pesten, seksualiteit en weerbaarheid komen aan bod. Internationaal onderzoek toont aan dat dit programma gedrag en schoolprestaties verbetert, al zijn de Nederlandse studies nog kleinschalig.

Deze richtlijntekst is gebaseerd op de JGZ-richtlijn ‘Psychosociale problemen’, die gepubliceerd is in 2016. Deze vorige richtlijn is herzien door de subgroep ‘Psychosociale problemen’ en het TNO-projectteam. De subgroep bestond uit zowel JGZ-professionals met praktijkervaring als kennisdeskundigen op het gebied van psychosociale problemen bij kinderen en jongeren. Gedurende het gehele herzieningsproces zijn de leden van de subgroep betrokken geweest via plenaire bijeenkomsten en schriftelijke feedbackrondes, waarbij hun opmerkingen en suggesties zijn verzameld en verwerkt in de richtlijnmodules.

Naast de subgroep heeft de clusterkerngroep, die uitsluitend uit JGZ-professionals bestond, alle richtlijnen van het cluster ‘Psychosociaal en Gedrag’ plenair besproken, zodat de richtlijnen op elkaar aansluiten en er geen overbodige overlap is. 

Bij de samenstelling van de (sub)werkgroep is gelet op een goede balans tussen wetenschappers, inhoudelijke experts en uitvoerende JGZ professionals. De subwerkgroep bestond uit zes personen:

Vanuit TNO zijn daar de volgende mensen bij aangesloten:

• Renate van Zoonen, projectleider bij TNO

• Emma Dickinson, jeugdarts, richtlijnontwikkelaar

• Meinou Theunissen, inhoudsdeskundige en richtlijnontwikkelaar 

• Marianne de Wolff, inhoudsdeskundige en richtlijnontwikkelaar

Naast de (sub)werkgroep die zich focuste op de richtlijn Psychosociale Problemen, was er een bredere clusterkerngroep Deze clusterkerngroep bestond uit JGZ- professionals die betrokken waren bij het herzien van de verschillende richtlijnen binnen het cluster ‘Psychosociaal en gedrag’.

Klankbordgroep

De klankbordgroep binnen het cluster ‘Psychosociaal en gedrag’, samengesteld uit aanpalende beroepsgroepen, was verantwoordelijk voor het bewaken van de implementatie-aspecten voor alle richtlijnen binnen het cluster.

Bij de ontwikkeling van de richtlijn is rekening gehouden met het patiënten perspectief. De oudervertegenwoordiger bij het cluster ‘Psychosociaal & Gedrag’ was actief betrokken bij de vergaderingen en heeft schriftelijk feedback gegeven op alle richtlijnmodules.

Ouders/verzorgers

We hebben ouders benaderd om hun ervaringen met de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) rond  eventuele psychosociale problemen van hun kind met ons te delen door middel van een online vragenlijst. In totaal vulden 50 ouders (3 vaders) de vragenlijst in. De helft van deze ouders werd geworven via een oproepje op sociale media -‘de algemene oudergroep’ –  de andere helft via oudervereniging Balans. Ouders die via Balans geworven werden, hebben kinderen met ondersteuningsbehoeften bij leren en/of gedrag. 

Het grootste deel van de ouders in deze peiling was hoogopgeleid (n=33, 66%), had een kind in de leeftijd van 11-18 jaar (n=33, 66%) en had ook wel eens vragen over (problematisch) gedrag of de emoties van hun zoon/dochter (n=33, 66%). Van de 33 ouders die vragen hadden over het gedrag of emoties van hun kind, gaf de meerderheid (n=21) aan dat zij deze zorgen hadden besproken met de jeugdarts of jeugdverpleegkundige van het consultatiebureau. Dit contact werd door de ouders gemiddeld beoordeeld met een rapportcijfer 5. Opvallend is het verschil tussen beide subgroepen: ouders uit de algemene groep gaven gemiddeld een 6, terwijl ouders uit de Balans groep een 4 gaven.

Ouders waarderen het wanneer zij zich gehoord voelen en merken dat de JGZ-professional tijd voor hen neemt, goed luistert en met de ouder meedenkt. In de algemene oudergroep werden praktische tips, het signaleren van zorgen in een vroeg stadium en betrokkenheid positief benoemd. Ook werd het als prettig ervaren wanneer een professional herkende wat ouders zelf al langere tijd zagen, en hen vervolgens goed op weg hielp. In de Balans groep waren ouders tevreden over het overleg rond medicatie of een verwijzing naar de kinderarts.

Beide groepen ouders zagen ruimte voor verbetering. In de algemene oudergroep vond men dat er te weinig werd doorgevraagd naar het totaalplaatje van problemen, dat adviezen weinig concreet of toepasbaar waren, en dat verwijzingen niet altijd passend waren. Ook gaven ouders aan dat er meer aandacht mocht zijn voor het individuele kind in plaats van het werken volgens ‘het gemiddelde’. Daarnaast werden het ontbreken van vervolgafspraken en de lange wachttijden als knelpunten ervaren.

In de Balans groep uitten ouders zorgen over een gebrek aan kennis over complexe problematiek zoals ASS, ADHD en hoogbegaafdheid. Ook werden afspraken niet altijd nagekomen en was er soms te weinig aansluiting bij de situatie van het kind of het gezin. Ouders gaven aan behoefte te hebben aan continuïteit in de zorg en meer passende begeleiding. 

Samenvattend laat de peiling zien dat ouders vooral gebaat zijn bij deskundige, betrokken professionals die goed luisteren, doorvragen, en gericht meedenken over passende vervolgstappen. Er is behoefte aan meer continuïteit, maatwerk en gespecialiseerde kennis in de ondersteuning van kind en gezin.

Jeugdigen

In een focusgroep interview deelden jongeren hun ervaringen en behoeften rond psychosociale problemen. De jongeren gaven aan dat ze in eerste instantie terecht kunnen bij ouders en vrienden als ze niet lekker in hun vel zitten. Daarna wordt een mentor op school, of studieadviseur genoemd als belangrijke personen bij wie jongeren terecht kunnen als ze stress ervaren. Een docent op school vinden jongeren toegankelijker dan een officiële vertrouwenspersoon: die is soms moeilijk te vinden of zit op onhandige plekken zodat iedereen ziet je naar die persoon gaat (bijv. naast aula), waardoor de drempel hoger is. De huisarts wordt niet altijd als veilig ervaren en jongeren voelen zich niet altijd serieus genomen door de huisarts omdat hij/zij de jongere snel doorverwijst. Bij wie ze dan wel terecht kunnen als ze problemen ervaren, dat weten jongeren niet goed.

Wat zou volgens deze jongeren helpen bij stress of mentale problemen?

• De jongeren benadrukken dat de prestatiedruk vanuit school én ouders omlaag zou moeten. Het zou helpen als ouders zich bewust worden van de druk die jongeren ervaren.
• Jongeren willen meer 1-op-1 gesprekken voeren met hun docenten; en die gesprekken moeten vroegtijdig starten. Liefst is er dan ook de ruimte om later op zo’n gesprek terug te komen.
• Jongeren hebben behoefte aan duidelijke informatie over waar je hulp kunt krijgen, zonder dat je meteen een “label” krijgt.

Wat betreft de huidige voorlichting op school over mentale gezondheid, jongeren ervaren die lessen doorgaans als oppervlakkig. Er is behoefte aan echte gesprekken in plaats van droge theorie. Iemand van buiten de school, zoals een jeugdarts of JGZ-professional, kan helpen het taboe (om met je problemen te bespreken) te doorbreken.

De jongeren willen zeker niet  ‘in hokjes geplaatst’ worden. Er heerst een stigma rondom mentale klachten en diagnoses. Als je het label ‘autisme’ of ADHD krijgt, wordt je vergeleken met aderen die dat ook hebben. Terwijl dit soort problemen bij iedereen anders tot uiting komen. Met name jongens ervaren een enorme drempel om eventuele zorgen of problemen te delen met iemand anders, vanwege het heersende taboe. Voorlichting over mentale gezondheid kan helpen, vooral als jongeren er zelf voor openstaan. Voorlichting zet vaak toch iets in gang. Tot slot willen jongeren van een jeugdarts of verpleegkundige vooral praktische informatie: bij wie ze terechtkunnen, hoe ze stress kunnen herkennen, wat ze zelf kunnen doen, en hoe het zoeken van hulp precies werkt.

Zoekstrategie 

De uitgangsvragen waar een systematisch literatuursearch voor is uitgevoerd zijn samengevoegd in drie thema’s: 

1. Risico- en beschermende factoren
2. Vroegsignalering
3. Advisering en effectieve interventies. 

Per thema staat hieronder beschreven op welke wijze de literatuur is verzameld. 

Thema 1: risico en beschermende factoren 

Uitgaande van de uitgangsvragen is door de projectgroep met hulp van de informatiespecialist van TNO, een systematisch literatuuronderzoek uitgevoerd betreffende risico- en beschermende factoren voor de ontwikkeling van psychosociale problemen in relevante databases: PubMed en PsychInfo. De volgende zoektermen werden onder andere gebruikt: risk factors, predictor, protective factors, screening, identification, internalizing, externalzing, psychosocial health, – wellbeing. – problems, – dysfunction, affective symptoms, affective problems, behavioral problems, emotional problems. 

De literatuursearch richtte zich op de periode 2008 tot 2015 en resulteerde in een lijst met 613 referenties: 377 artikelen binnen PsychInfo en 236 referenties van PubMed. Vervolgens hebben we de abstracts handmatig geselecteerd op relevantie, waarna 126 publicaties overbleven. Er zijn afzonderlijke searches gedaan naar prenatale risico- en beschermende factoren. Deze searches leverden aanvankelijk 257 publicaties op in PsychInfo en Pubmed. Na kritische lezing van deze abstracts bleven hiervan 54 artikelen over. 

Studies die betrekking hebben op psychiatrische problematiek zoals ADHD of autisme, post-traumatische stress, drugs- of alcohol problematiek, suïcidaal gedrag, geweld, kindermishandeling, pesten, behandelingen en epilepsie werden buiten beschouwing gelaten. Daarnaast werd aan deze lijst m.b.v. de sneeuwbalmethode artikelen en aangedragen literatuur door werk- en klankbordgroepleden toegevoegd. De geselecteerde artikelen zijn beoordeeld op relevantie voor de uitgangsvraag en op hun methodologische kwaliteit volgens EBRO-methode. Na deze selectie bleven de artikelen over die als onderbouwing bij de verschillende conclusies in de richtlijn staan vermeld. De evidence is samengevat in ‘evidentietabellen’ (zie bijlage). 

Thema 2: vroegsignalering – instrumenten 

Uitgaande van de uitgangsvragen is door de projectgroep met hulp van de informatiespecialist van TNO, een systematisch literatuuronderzoek uitgevoerd betreffende gevalideerde vroegsignaleringsinstrumenten in Nederland voor de opsporing van psychosociale problemen bij kinderen in relevante databases: PubMed en PsychInfo. De literatuursearch richtte zich op de periode 2008 tot 2015, en de search was beperkt tot validatie onderzoek van signaleringsinstrumenten voor de opsporing van psychosociale problemen. Het onderzoek diende in Nederland uitgevoerd te zijn en de studie diende gebruik te hebben gemaakt van een community-based steekproef. De volgende zoektermen werden onder andere gebruikt: screening, identification, internalizing, externalIzing, psychosocial health, – wellbeing. – problems, – dysfunction, affective symptoms, affective problems, behavioral problems, emotional problems. 

De literatuursearch resulteerde in een lijst met 134 referenties: 80 artikelen binnen PsychInfo en 54 referenties van PubMed. De abstracts zijn handmatig geselecteerd op relevantie, waarna 13 publicaties overbleven. Deze search is aangevuld met de zogenaamde ‘sneeuwbal methode’. Onder andere de resultaten van zes relevante proefschriften afkomstig uit Nederland zijn geanalyseerd [205][237]; [216]; [174]; [238];.[244]. Instrumenten die bruikbaar zijn in de prenatale periode, zijn overgenomen van de JGZ richtlijn kindermishandeling (nog in ontwikkeling). De geselecteerde artikelen zijn beoordeeld op hun methodologische kwaliteit volgens EBRO-methode en als onderbouwing bij de verschillende conclusies in de richtlijn vermeld. De evidence is samengevat in ‘evidentietabellen’ (zie bijlage). 

Thema 3: Advisering en effectieve interventies 

Bij de beantwoording van de vraag ‘Wat kunnen JGZ-professionals doen bij psychosociale problemen als interventies ontbreken?’ is gebruik gemaakt van recente overzichtsstudies, zoals de documenten in de Databank ‘Wat werkt’, en programmeringsstudies, naastliggende richtlijnen, handreikingen en studies over algemeen werkzame elementen, competenties van professionals en beleidsonderzoek. De uitgangsvraag ‘Wat zijn collectieve en individuele preventieve adviezen aan ouders en de omgeving van het kind om de psychosociale ontwikkeling van het kind te stimuleren?’ is beantwoord aan de hand van reviews in de zogenaamde ‘Wat werkt’- Databank (o.a. Wat werkt bij angst- en stemmingsproblemen, Wat werkt bij opvoedingsondersteuning, Wat werkt bij gedragsproblemen en Wat werkt bij pesten) van het Nederlands Jeugdinstituut. In deze documenten wordt een overzicht geboden van de laatste stand van zaken in wetenschappelijke literatuur rondom werkzame elementen. De overzichten zijn gebaseerd op systematische reviews en meta-analyses die zijn gevonden via searches in internationale wetenschappelijke databanken (o.a. PsycInfo, ERIC, Cochrane en Campbell Collaboration).

Voor beantwoording van de uitgangsvraag ‘Wat zijn (bewezen effectieve) interventies die de JGZ-professionals kunnen toepassen bij psychosociale problemen?’ is gebruik gemaakt van de beschrijvingen van in Nederland beschikbare interventies ter preventie van psychosociale problemen, die zijn opgenomen in de Databank Effectieve Jeugdinterventies, op sommige punten aangevuld met gegevens uit een recent review. De interventies zijn in tabelvorm weergeven inclusief de onderbouwing van de NJI databank. 

• Goed onderbouwd: Een interventie krijgt deze classificatie als deze op z’n minst goed beschreven is en als aannemelijk is gemaakt dat met die interventie het gestelde doel kan worden bereikt.
• Effectief volgens eerste aanwijzingen: Een interventie is effectief volgens eerste aanwijzingen als uit onderzoek met zwakke of indicatieve bewijskracht, bijvoorbeeld veranderingsonderzoek, blijkt dat er voldoende effect optreedt bij uitvoering van de interventie, ook al staat nog niet vast dat dit effect (helemaal) door de interventie wordt veroorzaakt.
• Effectief volgens goede aanwijzingen: Een interventie is effectief volgens goede aanwijzingen als uit onderzoek met beperkte bewijskracht blijkt dat bepaalde doelen er in de praktijk beter mee worden bereikt dan met andere interventies of met niets doen.
• Effectief volgens sterke aanwijzingen: Een interventie is effectief volgens sterke aanwijzingen als uit voldoende onderzoek met sterke of zeer sterke bewijskracht blijkt dat bepaalde doelen er in de praktijk beter mee worden bereikt dan met andere interventies of met niets doen.

Evidentietabellen en niveau van bewijsvoering 

Zie apart document 

Overwegingen 

Taken JGZ 

De vraag hoe de JGZ ouders, kinderen en jongeren maximaal kunnen ondersteunen, om gezond en veilig opvoeden en opgroeien mogelijk te maken staat centraal. De JGZ professional volgt de kinderen en kan zo de aanwezige risicofactoren wegen. Daarom wordt in het begin van de richtlijn (zie Taken JGZ) aandacht besteedt aan gezond opgroeien en opvoeden, en voorkomen van risico’s en problemen. Ofwel bevorderen van positieve ontwikkeling.

Thema 1: risico- en beschermende factoren 

Een opsomming van risicofactoren, die je in de praktijk kan afvinken is niet wenselijk. Het is belangrijk om te weten of er een evenwicht is tussen risico- en beschermende factoren. Daarbij is het nodig dat het kind in zijn omgeving gezien wordt. 

Thema 2: Vroegsignalering 

Er dient voorzichtig te worden omgegaan met het interpreteren van scores/ instrumenten die niet met de ouders zijn nabesproken. Het is belangrijk dat de duiding van het instrumenten in combinatie met een klinische observatie en in gesprek met de ouders/jeugdige plaatsvindt. 

Thema 3: Advisering en interventies 

Eén van de uitgangsvragen is: ‘Wat kunnen JGZ-professionals doen bij psychosociale problemen als interventies ontbreken?’ Als een bepaalde expertise niet aanwezig is bij de JGZ, dan dient de JGZ professional zorg te dragen voor een adequate verwijzing. 

Thema 4: samenwerking 

Als ouders psychiatrische problemen hebben, dan is het belangrijk om een gesprek te houden over de opvoeding. En van daaruit eventuele moeilijkheden of spanningen bespreekbaar te maken. In de samenwerking met ouders, worden problemen eerst besproken met de ouders, voordat informatie wordt ingewonnen bij andere hulpverleners van de ouder. 

Knelpuntenanalyse 

Zie apart document

Oriënterend literatuuronderzoek

In het kader van de herziening van de modules Preventie & Signaleren en Begeleiden is gestart met oriënterend literatuuronderzoek. Startpunt voor de search was de JGZ-richtlijn ‘Psychosociale problemen’ uit 2016. In eerste instantie werd gezocht naar systematische reviews en (inter)nationale evidence-based richtlijnen. Daarnaast werd in een aparte search gezocht naar artikelen over het perspectief van ouders en jeugdigen m.b.t. dit onderwerp. Aan de hand van de resultaten van dit literatuuronderzoek oriënteerden de richtlijnontwikkelaars zich op het richtlijnonderwerp.

Specifiek literatuuronderzoek

Vervolgens werd een specifieke systematische zoekactie uitgevoerd aan de hand van door de clusterwerkgroep vastgestelde uitgangsvragen (zie Uitgangsvragen in module 2 en module 4) met als doel het vinden van wetenschappelijk literatuur om deze vragen te beantwoorden. Op basis van de uitgangsvragen werden twee PICO’s gemaakt (zie Zoekstrategie). Zoekstrategieën die eerder door anderen zijn gebruikt in systematische reviews diende als voorbeeld. 

Hiërarchische aanpak

Stap A: Met het oog op efficiëntie werd hiërarchisch gezocht. Dat wil zeggen: allereerst uitgaande van bestaande geaggregeerde literatuur (bijvoorbeeld andere evidence-based richtlijnen, systematische reviews en meta-analyses)

Stap B: Als dit niet genoeg opleverde of als de gevonden literatuur niet toepasbaar was in Nederland of de JGZ, werd de search uitgebreid met RCTs en observationeel.

Stap C: Ten slotte werd ook leden uit de clusterwerkgroep gevraagd om literatuur aan te leveren die buiten de selectie is gevallen. Vervolgens heeft het projectteam sleutelpublicaties en andere relevante aangeleverde artikelen doorgenomen om te zien of er nog belangrijke artikelen ontbreken (‘sneeuwbalmethode’) 

Stap D: Bij onvoldoende onderzochten methoden of onderwerpen werd uitgegaan van in de clusterwerkgroep beschikbare kennis en praktijkervaring.

Stap E: Voor een overzicht van in de Nederlandse praktijk toegepaste signaleringsinstrumenten werd gezocht in de Databank Instrumenten | Nederlands Jeugdinstituut aangevuld met betreffende beoordelingen door de Commissie Testaangelegenheden Nederland (COTAN). 

Voor een overzicht van de in de Nederlandse praktijk toegepaste interventies en behandelingen werd gezocht in de Databank Effectieve Jeugdinterventies van het NJi Databank Effectieve jeugdinterventies | Nederlands Jeugdinstituut en het Loketgezondleven. Loket Gezond Leven | Loketgezondleven.nl

Selectieproces signaleringsinstrumenten

Criteria voor inclusie van een instrument in de databank Instrumenten NJI (https://www.nji.nl/instrumenten/criteria-opname-databank-instrumenten):

• Het instrument wordt gebruikt binnen de jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering, jeugdwelzijnswerk, voor- en vroegschoolse educatie, peuterspeelzaalwerk, kinderopvang, onderwijs of JGZ.
• Het instrument wordt gebruikt voor één van de volgende doeleinden:
  • verkrijgen van informatie ter onderbouwing van een beslissing in het uitvoerend werk, bijvoorbeeld diagnostiek, risicotaxatie en screening.
  • verkrijgen van informatie ten behoeve van verbetering van de uitvoeringspraktijk, bijvoorbeeld effectmeting en cliënttevredenheidsonderzoek.
  • verkrijgen van informatie ten behoeve van het bepalen van beleid, bijvoorbeeld kosteneffectiviteit.
• Tenminste de volgende documentatie is over het instrument beschikbaar:
  • instructies voor gebruik.
  • instructies voor scoring.
  • instructies voor interpretatie.
  • verantwoording of onderbouwing.
• Er is een Nederlandstalige versie van het instrument.
• Het instrument is in Nederland verkrijgbaar.
• Het instrument is in heel Nederland te gebruiken (instrumenten die zijn toegespitst op of aangepast aan gebruik binnen een of meer regio’s of instellingen worden niet opgenomen).

Selectieproces interventies 

De NJi databank Effectieve jeugdinterventies bevat beschrijvingen van programma’s voor steun en hulp bij opgroeien en opvoeden. Deze interventies zijn door een onafhankelijke erkenningscommissie beoordeeld. Lees hier Erkenningstraject | Nederlands Jeugdinstituut hoe het erkenningstraject verloopt en welke criteria gehanteerd worden voor de vier niveaus van erkenning (1. Goed onderbouwd; 2. Effectief volgens eerste aanwijzingen; 3. volgens goede aanwijzingen; en 4. volgens sterke aanwijzingen voor effectiviteit). De resultaten van deze beoordeling worden gepubliceerd op de website van het Nederlands Jeugdinstituut.

Voor deze richtlijn zijn interventies geselecteerd die 

• Door de Databank gelabeld zijn met de onderwerpen ‘psychosociale problemen’, ‘angst problemen’, ‘psychische problemen’, ‘gedragsproblemen’, ‘emotionele problemen’, sociale problemen’ en ‘weerbaarheid’.
• De interventie kan ingezet worden door JGZ-professionals, wijkteams, Centra voor Jeugd en Gezin (CJG), of professionals die op school werkzaam zijn. 

Kwaliteit van het bewijs

Kwaliteit is geen inclusiecriterium voor instrumenten in de Databank Instrumenten van het NJI, daarom werden in aanvulling de beoordelingen door de Commissie Testaangelegenheden Nederland (COTAN) geraadpleegd (https://www.cotandocumentatie.nl). Deze commissie beoordeelt de kwaliteit van psychodiagnostische instrumenten in Nederland op basis van 7 criteria: 1. uitgangspunten van de testconstructie, 2. kwaliteit van het testmateriaal, 3. kwaliteit van de handleiding, 4. normen, 5. betrouwbaarheid. 6. begripsvaliditeit, 7. Criteriumvaliditeit

Op basis van de vastgestelde uitgangsvragen (zie Uitgangsvragen in module 2 en module 4) zijn twee PICO’s opgesteld. De zoekstrategieën zijn in Pubmed en in PsycInfo gedraaid. Met PICO 1 werd gezocht naar methoden en interventies om psychosociale problemen bij kinderen en jongeren te voorkomen of bij psychosociale problemen hen te begeleiden. PICO 2 werd ingezet om een overzicht te krijgen in de manieren waarop JGZ-professionals psychosociale problemen of de risico’s daarop bij kinderen en jongeren kunnen signaleren.

Pubmed

PICO 1: Interventies gericht op het stimuleren van gezonde psychosociale ontwikkeling of de preventie van psychosociale problemen

PICO 2: Instrumenten en methoden om psychosociale problemen te signaleren

Artikelen gevonden: 137

1. (Infan* OR newborn* OR baby* OR babies OR toddler* OR pediatric* OR kids OR child* OR schoolchild* OR student OR adolescen* OR juvenil* OR youth* OR teen* OR pubescen*).af (3816861)
2. (“Child behavior” OR “child behavior disorder” OR “problem behavior” OR “psychosocial problems” OR “psychosocial health” OR “behavioral problems” OR “emotional problems” OR “social problems” OR “internalizing problems” OR “externalizing problems” OR “mental health problems” OR “mental well-being” OR burnout OR “school stress” OR “school dropout”).ti (10754)
3. (Diagnos* OR psychodiagnos* OR management OR screening OR detection* OR examination OR identification OR “diagnostic procedure” OR questionnaire OR “scoring system” OR score OR assessment OR criteria OR refer* OR “referral and consultation” OR consul* OR “practice patterns” OR “referral patterns”).af (8702330)
4. (Meta-analysis OR “systematic review” OR review).pt (486464)
5. 1 AND 2 AND 3 AND 4 (226)
6. 4 and 2015:2024.(sa_year) (144)
7. (“Adverse effects” or preferences).af (760625)
8. 5 AND 6 (23)
9. (Sensitiv* or “sensitivity and specificity” or “predictive value” or accuracy* or predict* or validat* or develop*).af (1870188)
10. 5 AND 8 (133) 

Selectieproces

De reviewers selecteerden de studies in vier fases:

1. De eerste selectie vond plaats op grond van titel en abstract
2. De tweede selectie na het lezen van de full-tekst
3. Vanwege de brede PICO werden een beperkt aantal reviews (met meta-analyses) worden geïncludeerd die het grootste gedeelte van de populatie en interventies/screeners dekken, rekening houdend met beschikbaarheid in de Nederlandse situatie of de mogelijkheid om dit in te kunnen voeren.
4. Individueel onderzoek (met voorkeur voor studies die in Nederland zijn uitgevoerd en in de JGZ) werd slechts gebruikt bij gebrek aan up-to-date systematische reviews en bij voldoende tijd.

De selectiecriteria berustten op:

• Inhoudelijke criteria: onderverdeeld in patiënten (P), interventies (I), gewenste vergelijkingen (C) en uitkomsten (O).

• Publicatieperiode: 2016-2024.

• Publicatie taal: Engels en Nederlands.

• Methodologische criteria: Deze zijn afhankelijk van de uitgangsvraag (gericht op interventie, preventie, diagnostiek, prognose, etiologie, etc.). Voor interventie vragen wordt bijvoorbeeld in eerste instantie gezocht naar (meta-analyses van) RCTs omdat hier de minste kans is op vertekening. Voor etiologische en diagnostische vragen is een observationeel onderzoeksdesign meestal meer van toepassing.

• Praktische uitvoering: interventies, methoden of instrumenten die in Nederland beschikbaar zijn (e.g. vertaald en/of materialen beschikbaar).

• Praktische uitvoering: interventies, methoden of instrumenten die binnen de JGZ toepasbaar en uitvoerbaar zijn.

Kwaliteit van het bewijs

Om de kwaliteit van de uitkomst in te schatten werd GRADE gebruikt

• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van richtlijnen met de AGREE2 en gebruikten de kwaliteitsbeoordeling van het individueel onderzoek die in de richtlijn wordt toegepast (Hoffmann-Eßer et al., 2017).
• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van reviews met de AMSTAR2 en gebruikten de kwaliteitsbeoordeling van het individueel onderzoek die in de richtlijn wordt toegepast (Shea et al., 2017).
• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van RCT’s aan de hand van de Cochrane Risk of Bias Tool (RoB 2) (Minozzi et al., 2022)
• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van narratieve reviews aan de hand van SANRA (Baethge et al., 2019).

Aanbevolen vroegsignaleringsinstrumenten en gespreksmethodieken  

(Tot stand gekomen via internationale reviews, Databank NJI (april 2025) en relevante proefschriften/primaire studies).

Beschikbare interventies bij psychosociale problemen. (NB: peildatum van alle hier vermelde interventies is april 2025)

In deze bijlage vind je een uitgebreid overzicht van beschikbare interventies (overgenomen van de Databank effectieve jeugdinterventies) die ingezet kunnen worden bij psychosociale problemen. De interventies zijn gerangschikt naar drie leeftijdsgroepen:

• Tabel 1: Interventies voor ouders/opvoeders van 0-4 jarigen.
• Tabel 2: Interventies voor ouders/opvoeders van 5-12 jarigen
• Tabel 3. Interventies voor de leeftijdsgroep vanaf 12 jaar en ouder 

NB: peildatum van alle hier vermelde interventies is april 2025

Tabel 3.  Interventies voor de leeftijdsgroep vanaf 12 jaar en ouder